Roma'nın izlerini taşıyan antik kent: Aizanoi

5 bin yıllık yerleşim geçmişi

Arkeolojik araştırmalara göre Aizanoi'nin yerleşim geçmişi MÖ 3'üncü binyıla uzanıyor. Günümüze ulaşan anıtsal yapıların büyük bölümü ise Roma dönemine ait. Antik Frigya'nın merkezlerinden olan kent, MÖ 133'te Roma egemenliğine girdi ve MS 2'nci yüzyılda yoğun imar faaliyetleriyle gelişti. Tahıl, şarap ve yün üretimi kent ekonomisinde belirleyici yer tuttu.

Erken Bizans Dönemi'nde piskoposluk merkezi olan yerleşim, MS 7'nci yüzyıldan itibaren eski önemini yitirmeye başladı. Orta Çağ'da Zeus Tapınağı'nın bulunduğu yüksek alan hisara dönüştürüldü. Bölgeyi kullanan Çavdar Tatarları da Çavdarhisar adının tarihsel arka planında yer aldı.

Zeus Tapınağı

Kente hâkim bir tepede yükselen Zeus Tapınağı'nın inşasına MS 1'inci yüzyılda, İmparator Domitianus döneminde başlandı. Yapı, MS 2'nci yüzyılda İmparator Hadrianus döneminde tamamlandı.

Dış sütun sırası ile iç mekân duvarları arasında geniş bir dolaşım alanı bırakan pseudodipteros planıyla dikkat çeken tapınakta, sütunlarla çevrili alanı örten mermer kirişler ve yapının altındaki tonozlu bölüm öne çıkıyor.

Orta Çağ'da savunma amacıyla kullanılan alanda, antik yapı blokları üzerine daha sonraki dönemlerde figürler işlendi. Bu durum, tapınak çevresinin farklı dönemlerde yeniden kullanıldığını gösteriyor.

Bitişik stadyum ve tiyatro

Aizanoi'yi diğer antik kentlerden ayıran özelliklerden biri, stadyum ile tiyatronun bitişik bir kompleks oluşturacak şekilde tasarlanması. Kentin kuzeyinde yer alan bu yapıların, antik dönemde sportif etkinlikler ve gösteriler için kullanıldığı değerlendiriliyor.

Resmî tanıtımlarda stadyumun yaklaşık 13 bin 500, tiyatronun ise 20 bin seyirci kapasiteli olduğu belirtiliyor.

"İlk borsa" olarak anılan Macellum

MS 2'nci yüzyılın ikinci yarısına tarihlenen yuvarlak planlı Macellum'un, antik dönemde pazar yeri olarak kullanıldığı değerlendiriliyor. Yapıyı özel kılan unsur, duvarlarında bulunan ve Roma İmparatoru Diocletianus'un MS 301'de yayımladığı azami fiyat fermanıyla bağlantılı yazıtlar.

Enflasyonla mücadele amacı taşıyan ferman, Roma İmparatorluğu'nda çeşitli mal ve hizmetler için azami fiyatlar belirliyordu. Macellum'daki yazıtlar da dönemin ekonomik düzenlemelerine ilişkin değerli bilgiler sunuyor.

Bu yazıtlar nedeniyle Aizanoi zaman zaman "dünyanın ilk borsalarından biri" olarak tanıtılıyor. Ancak Macellum, modern anlamda bir menkul kıymetler borsası değil. Yapının asıl değeri, Roma döneminde fiyatların düzenlenmesine yönelik uygulamaları yansıtan tarihî belgeleri barındırması.

Kent yaşamının diğer izleri

Sütunlu cadde, agoralar, odeion ya da bouleterion olarak tanımlanan kamusal yapı, hamamlar ve mozaikler antik kentteki sosyal yaşamın izlerini taşıyor. Bu yapılar, yerleşimin yalnızca dinsel bir merkez olmadığını; ticaretin ve kamusal etkinliklerin de kent yaşamında geniş yer tuttuğunu gösteriyor.

Penkalas Nehri üzerindeki Roma köprüleri ve bent gibi su yapıları, kentin altyapısı ve su yönetimi hakkında bilgi veriyor. Zeus Tapınağı'nın yanı sıra Frigya'nın ana tanrıça geleneğiyle bağlantılı Meter Steunene kutsal alanı da Aizanoi'nin inanç dünyasının çeşitliliğine işaret ediyor.

Kazıların geçmişi

Aizanoi, 1824 yılında Avrupalı gezginler tarafından yeniden tanındı. Bilimsel kazılar, 1926'da Alman Arkeoloji Enstitüsü adına Martin Schede ve Daniel Krencker yönetiminde başladı. 2011'den itibaren kazı çalışmalarını Pamukkale Üniversitesi üstlendi.

UNESCO Dünya Mirası Geçici Listesi'nde

Geçici Liste'de yer almak, bir alanın UNESCO Dünya Mirası Listesi'ne kesin olarak tescil edildiği anlamına gelmiyor. Zeus Tapınağı'nın korunmuş mimarisi, bitişik stadyum ve tiyatro kompleksi ile Macellum'daki fiyat yazıtları, Aizanoi'nin öne çıkan özellikleri arasında yer alıyor.