Tarih boyunca birçok medeniyete ev sahipliği yapan Adana'da, 1700'lü yıllarda inşa edilen Kurtkulağı Kervansarayı, yerli ve yabancı ziyaretçilerini ağırlıyor.
Bir yaşam ve aynı zamanda iletişim merkezi olan Kurtkulağı Kervansarayı, Osmanlı döneminde önemli bir iletişim merkezi olarak kullanılmış. Ayrıca burada konaklama yerleri de mevcut.
Kurtkulağı Kervansarayı, Osmanlı İmparatorluğu’nun kervan inşa geleneğini bırakmak üzereyken son inşa ettiği han olarak biliniyor. Dolayısıyla Osmanlı kervansaray mimarisini yansıtan son eserler arasında yer alıyor.
Anadolu engebeli coğrafi yapısı nedeniyle antik dönemden beri yollar dağların geçit verdiği belli noktalardan ilerledi. Günümüz teknolojisi ve imkânlarında bile bu güzergâhlar çok değişmedi. Kurtkulağı Kervansarayı da tarih boyunca önemli askeri, ticari ve sonrasında hac yolu olan Halep yolunun üzerinde yer alıyordu. Kervansaray yapılmadan önce bu yol Romalılar döneminde inşa edilen Misis’teki antik köprüden de geçerek yoğun olarak kullanılmıştır.
Halep yolu, Kanuni Sultan Süleyman ve Sultan IV. Murad’ın Bağdat seferlerinde de kullandıkları bir yoldur. Üstelik Kanuni Sultan Süleyman, tarihte ordugâhını buraya kurmuş sonrasında Payas yönünde ilerlediği yönünde kayıtlar mevcut. Evliya Çelebi de Payas üzerinden Şam’a geçmeden önce Kurtkulağı menzilinde konaklamış ve seyahatnamesinde buradan bahsetmiştir.
Kurtkulağı Kervansarayı bir menzil hanıdır. Menzil hanları, şehir hanlarından farklı olarak ulaşım yolları üzerine inşa edilen aynı zamanda haberleşme için de kullanılan dolayısıyla o dönemin posta işletmesi görevini de üstlenen yapılar arasında yer alıyor.
Kervansarayın günümüzde Adana Müzesi’nden bulunan kitabesinden anlaşıldığına göre kervansaray, cami ve koruma amaçlı bazı yapıların inşaatının 1704 yılında tamamlandığı anlaşılmaktadır. Kervansaray, enine dikdörtgen şeklinde olup 46x23 m ölçülerinde 1 dönümden fazla bir alanda yer alıyor.
Kesme taştan inşa edilen yapı kale sağlamlığındaki duvarlarıyla günümüze kadar sapasağlam ulaşmıştır. Aydınlatmanın tavanlardaki mazgallarla sağlandığı kervansarayda loş bir hava hâkimdir. Süsleme açısından da son derece sade olan yapıda işlevsellik ön planda tutulduğu anlaşılıyor.
Kervansarayın avlusundaki çeşme ve büyük havuz at ve diğer hayvanların su ihtiyacı için yapılmış.<>
Kurtkulağı Kervansarayı’nın hemen 100 metre ilerisindeki Kurtkulağı Cami farklı mimarisi ve kısa minaresiyle de dikkat çekiyor.