Hapishanede filizlendi, Sinop'un simgesi oldu

Kale surlarının içindeki tarihî cezaevinde başlayan bir zanaat, bugün Sinop'un en çok satılan hatırası. Kayıtlara geçen anlatıma göre 1950'li yıllarda cezaevinde yatan iki mahkûm, ahşaptan yelkenli maketi yapmaya başladı.

Tahliye olunca Sinop'ta kalan bu isimler, yanlarında çalışan çıraklara işi öğretti. Zanaat kısa sürede il merkezine yayıldı. Kotra, yani tek direkli ince gövdeli ahşap yelkenlinin küçük modeli, kentin simgesi haline geldi.

T.C. Kültür Portalı'nda yer alan bilgiye göre kotralar ilk dönemde Sinop Limanı'na gelen yolcu vapurlarındaki ziyaretçilere hediyelik olarak sunuldu.

Zamanla ünlenince il dışına ve yurt dışına gönderilmeye başlandı. Yerel basındaki haberlere göre ABD başta olmak üzere birçok Avrupa ülkesinden sipariş geliyor.

Sinop Kotrası, 2 Aralık 2021'de Sinop Belediyesi'nin başvurusuyla mahreç işaretli coğrafi işaret tescili aldı. Tescil numarası 963.

İsmail Engin'in 1990'da sunduğu bildiride yer alan teknik tarife göre üretim aşamalı ilerliyor:

* Gövde: Ceviz, gürgen ya da kayından üçgen bir takoz kesilip zımparalanarak tekne şekli veriliyor.

* Yelken: Yaklaşık 3 milimetrelik ince levhalar çapraz kesiliyor ve ispirto alevinde bükülerek bombeli hale getiriliyor.

* Kamara ve direk: Dört parçalı kamaraya pencereler açılıyor. Direkler kare çubuktan rendelenerek inceltiliyor. Tek direkli maketlerde direk boyu, maket boyunun üçte ikisi kadar oluyor.

* Donanım: Serenler, tepelik ve baston yerleştiriliyor. Direkleri gerdiren iplerde misina kullanılıyor, çünkü iplik dayanıksız, tel ise paslanmaya açık. Son olarak floklar takılıp bordaya loçalar açılıyor.

Üst üste kamara sayısı arttıkça maketin değeri de yükseliyor, çünkü her kamara ek işçilik demek.

Sinop'ta kotra yapılmasının tesadüf olmadığını, İsmail Engin'in çalışmasını okuyunca daha iyi anladım. Engin'e göre bu zanaat, kentin konumunun doğal bir sonucu. Sinop bir yanda Anadolu'nun Karadeniz kıyısındaki tek doğal limanına, diğer yanda ormanla kaplı dağlara yaslanıyor. Burada büyüyen biri, denizcilik terimlerini de ağaç işçiliğini de çevresinden öğreniyor.

Engin'in dikkat çektiği bir ayrıntıyı da not etmek istiyorum. Sinop'ta gerçek kotra yapan bir tersane yok. Yapılan iş, tekne maketi üretmekle sınırlı bir el sanatı. Üstelik tek bir ustadan her şey öğrenilmiyor. Gövdesinden yelkenine, kamarasından donanımına kadar her aşamanın inceliği ayrı ayrı öğreniliyor.

Kotranın doğduğu cezaevi de başlı başına bir hikâye. Seyyah Evliya Çelebi 1640'ta Sinop'a uğradığında kaleyi korkunç bir hapishane olarak tarif etmişti. Cezaevi 1887'den 1997'ye kadar hizmet verdi. Sabahattin Ali 1932-1933 arasında burada tutuldu ve "Aldırma Gönül"ü bu duvarlar arasında yazdı. Mustafa Suphi, Refik Halit Karay ve Ruhi Su da burada kalanlar arasında. Bahçedeki dut ağacını ise 1959'da mahkûm Hüseyin Pehlivan dikti.

Denizci Toplum'un haberine göre pandemi döneminde ziyaretçi sayısının düşmesi kotra satışlarını olumsuz etkiledi. Zanaatın unutulmaması için kentte kurslar açıldı. Tarihî cezaevi ise restorasyonun ardından müze olarak yeniden ziyarete açıldı. Habertürk'ün haberine göre Kurban Bayramı tatilinde müzeyi 9 bin 388 kişi gezdi.

Kaynaklarda zanaatın başlangıcı için "1950'li yıllar" deniyor. Bazı anlatımlar 1953'ü işaret ediyor. İki mahkûmun adı ise hiçbir kaynakta geçmiyor.