Fiilde çatı, genelde öğrencilerin çok karışık bulduğu ve Türkçe dilbilgisi sorularında çok fazla yanlış yaptığı konuların en başında gelmektedir. Öğrenciler için çok karışık ya da zor gelse de fiil çatısı konusu, öğrenilmek için üzerine gidildiği zaman çok basit bir konu olduğu görülecektir.
Fiillerde Çatı Nedir, Nasıl Yapılır?
Fiillerin özne ve de nesneye göre kazanmış olduğu anlama ve girmiş olduğu biçime çatı denilmektedir. Fiil çatısı da en genel tanımı ile yüklemin özne ya da nesne ile olan ilişkisi olmaktadır.
Fiil çatısı, cümle içerisinde iş yapan biri olan özneye ya da işten etkilenen bir nesneye ihtiyaç olup olmadığını göstermekte ve yapılan işin tek bir kişi tarafından mı yoksa çok sayıda kişi tarafından ortaklaşa mı yaptığı bilgisini vermektedir. Buna bağlı olarak da tanımda da belirtildiği gibi fiiller özne ve nesne şeklinde iki özelliğe göre incelenmektedir.
Öznesine göre fiiller; etken fiiller, edilgen fiiller, dönüşlü fiiller, işteş fiiller olmaktadır.
Nesnesine göre fiiller; geçişli fiiller, geçişsiz fiiller, oldurgan fiiller, ettirgen fiiller olmaktadır.
Bir cümlenin çatısı inceleneceği zaman ilk olarak yapılması gereken şey, cümle yükleminin fiil olup olmadığını bilmektir. Çünkü isim cümlelerinde asla çatı aranmaz.
Fiilde Çatı Ekleri Nelerdir?
Etken fiiller de yapılan iş öznenin kendisi tarafından yapılmaktadır. Dolayısıyla da etken fiilleri, özenin yapılan işi gerçekleştirdiği cümleler olarak tanımlayabiliriz.
Edilgen fiiller de ise; -(I)l -(U)l -(I)n -(U)n edilgenlik ekleri alan ve de yapılan işin kim tarafından gerçekleştirildiği de bilinmeyen fiiller olarak tanımlayabiliriz. Edilgen fiiller kapsamından kurulan cümlelerde özne de sözde özne olur.
Dönüşlü fiiller; etken fiillere -(I)l -(U)l -(I)n -(U)n ekleri getirilerek oluşturulan ve işi yapan ya da işten etkilenen öznenin de belli olduğu eylemlere denir. Dönüşlü fiillerde hem işi yapan hem de işten etkilenen aynı öznedir.
İşteş fiiller; -(U)ş -(I)ş ekleriyle birlikte gerçekleşmiş olan eylemin en az 2 kişi tarafından karşılıklı bir şekilde veya birlikte yapıldığını belirtmektedir. İşteş çatılı fiillerde işin karşılıklı yapıldığı veya da birlikte yapıldığı anlamı bulunmaktadır.
Geçişli fiiller; üzerlerine nesne alan neyi ya da kimi gibi nesne bulma sorularını yanıtlayan, fiiller olarak tanımlanır.
Geçişsiz fiillerde, nesne alamayan fiillerdir. Buna bağlı olarak da geçişsiz fiiller neyi ya da kimi sorularını cevaplayamaz.
Oldurgan fiiller; geçişsiz eylemin -r -(-er / -ar) -t, -tır eklerini alıp, geçişli hale getirilmesidir. Geçişsiz fiillerin ekler yardımı ile geçişli bir hale getirilmesi olarak da tanımlayabiliriz. Oldurgan filler de önce eylemin köküne bakılmalı ve eğer kök geçişsiz ise ya da -r, -t, -tır ekleri ile geçişli hale gelmiş ise oldurgan fiildir.
Ettirgen fiiller; geçişli fiillere -r (-er / -ar), -t, -tır fiil ekleri getirilerek, geçişlilik seviyelerinin arttırıldığı fiiller olmaktadır. Ettirgen çatılı fiillerde genel olarak, işin bir başkasına yaptırılma anlamı da bulunmaktadır.