“Anadolu’nun Alcatraz’ı” yeni yüzüyle ziyaretçilerini ağırlıyor

Karadeniz’in kıyısında, yüksek taş duvarları ve denize bakan konumuyla dikkat çeken Sinop Tarihi Cezaevi, yıllarca mahkûmların özgürlüklerinden mahrum kaldığı bir yapı olarak hafızalara kazındı. “Anadolu’nun Alcatraz’ı” olarak anılan tarihî cezaevi, restorasyon çalışmalarının ardından bu kez geçmişte yaşananları ziyaretçilere aktaran bir hafıza müzesi olarak kapılarını açtı.

Evliya Çelebi’nin seyahatnamesinde de yer aldı

Tarihî cezaevine ev sahipliği yapan Sinop Kalesi’nin geçmişi yaklaşık 4 bin yıl öncesine uzanıyor. Hellenistik dönemde inşa edildiği belirtilen kale, Roma, Bizans, Selçuklu ve Osmanlı dönemlerinde de kullanıldı. Selçuklu döneminde iç kalenin bir bölümü tersane olarak değerlendirilirken, burçlar 16’ncı yüzyıldan itibaren zindan olarak kullanılmaya başlandı.
Evliya Çelebi de Seyahatname’sinde Sinop zindanlarından söz ederek, “Tanrı korusun, oradan mahkûm kaçırtmak değil, kuş bile uçurtmazlar” ifadelerini kullandı.

İç kalenin resmî olarak cezaevine dönüştürülmesi 1887 yılında gerçekleşti. Dönemin Sinop Mutasarrıfı Veysel Paşa tarafından yeni binalar ve hamam eklendi. 1939 yılında ise çocuk mahkûmların kalması için ayrı bir bina yapıldı. Yüksek duvarlarla birbirinden ayrılan üç bölümden oluşan yapıda 28 koğuş bulunuyordu. Cezaevi, 1999 yılında kapatıldı ve 2000 yılında müzeye dönüştürüldü.

“Aldırma Gönül” bu duvarların arasında yazıldı

Sinop Tarihi Cezaevi’nin hafızasında edebiyatın da önemli bir yeri bulunuyor. Burada kalan isimlerin başında, Türk edebiyatının önemli yazarlarından Sabahattin Ali geliyor. 12 Mayıs 1933’te Sinop Cezaevi’ne gönderilen Ali, burada geçirdiği günlerde “Hapishane Şarkısı V” adlı şiirini kaleme aldı. İlk dizesiyle hafızalara kazınan şiir, daha sonra “Aldırma Gönül” adıyla tanındı.Şiir, 1976 yılında Kerem Güney tarafından bestelendi. 1977’de Edip Akbayram ve Dostlar’ın seslendirmesiyle geniş kitlelere ulaştı. Sabahattin Ali’nin cezası, Cumhuriyet’in 10’uncu yılı dolayısıyla çıkarılan af kapsamında 29 Ekim 1933’te sona erdi.Ali’nin yanı sıra Refik Halit Karay, Ruhi Su, Zekeriya Sertel, Kerim Korcan ve Burhan Felek gibi isimler de cezaevinde kalan tanınmış kişiler arasında yer aldı. Müzedeki dijital anlatımlar ve canlandırmalar, ziyaretçilere bu isimlerin cezaevi günlerinden kesitler sunuyor.

Tatar Ramazan’ın hikâyesi de cezaevinden çıktı

Cezaevinin edebiyatla kurduğu bağ yalnızca Sabahattin Ali’yle sınırlı kalmadı. Burada mahkûmiyet hayatı yaşayan yazar Kerim Korcan’ın eserleri de yapının hafızasında yer edindi. Korcan’ın cezaevi deneyimlerinden izler taşıyan “Tatar Ramazan” öyküsü, daha sonra sinema ve televizyon uyarlamalarıyla geniş kitleler tarafından tanındı.

Sinema ve televizyonun da doğal platosu oldu

Kalın taş duvarları, demir parmaklıkları ve tarihî dokusuyla Sinop Tarihi Cezaevi, sinema ve televizyon yapımlarının da çekim mekânları arasında yer aldı. Cezaevinde çekilen yapımlar arasında “Pardon” filmi ile “Bizim Hikâye” filmi bulunuyor. “Parmaklıklar Ardında” ve “Tatar Ramazan” dizilerinin bazı sahneleri de tarihî yapıda çekildi.

Zindanlardan hafıza müzesine

Yaklaşık beş yıl süren restorasyon ve düzenleme çalışmalarının ardından Sinop Tarihi Cezaevi, 5 Haziran 2025’te yeniden ziyarete açıldı. Yapının resmî açılış töreni ise 10 Eylül 2025’te gerçekleştirildi.
Hafıza Müzesi konseptiyle düzenlenen cezaevinde, tarihî koğuşlar ve hücrelerin yanı sıra çocuk ıslah bölümü, kadınlar koğuşu, burçlar ve gözetleme alanları da ziyaretçilere açıldı. Dijital ekranlar ve görsel anlatımlarla desteklenen sergileme alanlarında, cezaevinin geçmişi ve burada yaşamış kişilerin hikâyeleri aktarılıyor.

Cezaevinin yeniden ziyarete açıldığı 5 Haziran 2025’ten 24 Kasım 2025’e kadar yaklaşık 200 bin kişi tarihî yapıyı gezdi. Bir dönem mahkûmların yaşamına tanıklık eden Sinop Tarihi Cezaevi, bugün kentin tarihini, edebiyatını ve yakın geçmişini bir arada anlatan müze olarak ziyaretçilerini ağırlıyor.