Gazete Vatan Logo
GündemDeprem Vergileri Nerede?

Deprem Vergileri Nerede?

Deprem Vergileri Nerede?

Van depremi ile tekrar gündeme gelen, "Deprem vergileri ne oldu sorusuna?" vergi uzmanı Balca Çelener yanıt verdi

Haberin Devamı
Haberin Devamı

Milli gelirini adil olarak dağıtan sosyal bir Devlet’in vatandaşı olduğunuzu mu düşünüyorsunuz ?

1999 depremi ardından bu büyük afetin yaralarını sarmak amacıyla bir takım mali yükümlülükler getirildi. Depremin, sebep olduğu diğer felaketler gibi maddi bilançosu da çok ağır olacaktı ve doğan zararın karşılanması için uluslararası kredilerden de faydalanmak gerekecekti. Kredi kullanmak da faizi ile beraber ciddi miktarda borç altına girilmesi demekti ve bahsettiğimiz dönemde bütçe açığı zaten hatırı sayılır büyüklükteydi ve iki haneli enflasyon rakamları açıklanmaktaydı. Bu durum değerlendirildiğinde, yeni vergilerin getirilmesinin esas sebebinin o dönemde ekonomik istikrar programını uyguladığımız IMF’e verilen sözler olduğu yönündeki bir takım şüphelere rağmen harcamaların fazladan vergi salınması yoluyla karşılanmasının mecburi olduğu kabul edildi. Nitekim, bu vergileri düzenleyen Kanun’un Gerekçesi de benzer savlara dayandırılmıştı. Deprem felaketi zaten vergi gelirlerinin %15’inin tahsil edildiği bir bölgede meydana geldiği için ortaya çıkacak kamu finansman ihtiyacı için yeni vergiler ihdas edilmesinin gerekliliği, gelir ihtiyacının en sağlıklı olarak ancak bu şekilde karşılanabileceği bu Gerekçe’de açıklandı ve bir (rakamla:1) defalık toplanacak ek vergilerle depremin yaralarının sarılacağı hem de ekonomik istikrar programına devam edilebileceği hatırlatıldı.

Buna göre, 1998 yılında elde edilen kimi gelirlerden (ücretler ve gelir ve kurumlar vergisi matrahları); bina, arsa ve arazilerden; motorlu taşıtlardan ve cep telefonları üzerinden bir (1) defalık ek vergi toplanacaktı.

Deprem için vergi toplanması konusunda o döneme dair endişeler elde edilecek bu gelirinin amacına uygun kullanılması üzerineydi. Deprem zararları ve masrafları diye toplanacak gelirin diğer kamu açıklarını kapamakta kullanılmasından kaçınılması ve bunun için hem toplanma hem de harcama aşamasında şeffaflık sağlanmasıyla bu şüphenin ortadan kalkabileceği umuluyordu. Böylece aslında ne hukuk ilkelerine ne de vergileme tekniklerine uygun oldukları söylenebilecek bu yeni vergiler, olağanüstü bir durumdan kaynaklandıkları kabul edilerek ve bir kereye mahsus olduklarına inanılarak aynı senenin kasım ayında kanunlaşıp, yürürlüğe girdiler. Böylelikle 2009 yılının sonunda ek gelir, ek kurumlar, ek emlak, ek motorlu taşıtlar vergilerinin yanı sıra Özel İletişim Vergisi ve Özel İşlem Vergileriyle de tanışmış olduk. Bu son iki ‘bir (1) kereye mahsus’ yeni vergi 2004 yılına kadar çeşitli kanunlarla uzatıldılar ve nihayet Özel İletişim Vergisi 2004 yılında kalıcılığa kavuştu.

2004 öncesi ve sonrasında toplanan vergilerin depremle ilişkisinin izinde ilerlemeden önce kısa bir açıklama yapmakta fayda var. Her ne kadar 1999 yılında getirilen ve sonra da gitmek bilmeyen vergiler ‘deprem vergisi’ adıyla anılsalar da genel bütçe içinde yer alan vergilerin hangi kamu hizmetini doğrudan karşılayacağını bilebilmek olanaksızdır. Belirli bir vergiyi belirli bir kamu harcamasına doğrudan tahsis etmek mümkün değildir. Başka bir deyişle, ‘deprem vergisi’ adı altında toplanan, her koşulda sadece depremle ilgili hizmetleri karşılayacak bir geliri ifade etmemektedir. ‘Deprem vergisi’ adı, deprem sebebiyle ortaya çıkan büyük ekonomik zararın telafisi için bütçeye destek amaçlı ek vergilere verilen genel vergiler için kullanılmıştır. Beklenenden yüksek olacak masrafı dengelemek adına öngörülenden daha fazla gelir toplanması amaçlanmıştır.

Bu amaca ulaşılıp ulaşılamadığına bakılacak olunursa İSMMMO’nun 2009 tarihli araştırmasının ilginç sonuçları işaret ettiği söylenebilir. Rapor’un çok kısa ve kaba bir özetine göre deprem’in yol açtığı hasarın ekonomik büyüklüğü, çeşitli kurumlarca 17 ile 24 milyar lira aralığında hesaplanmıştı. 1999 ile 2009 yılının haziran ayına kadar “deprem vergileri” adı altında halktan 24.1 milyar lira toplandı. İki yıl önce vergilerin onuncu yılında yayınlanan fakat o sırada büyük bir deprem felaketi olmadığı için hakkettiği kadar ses getirmeyen bu Rapor’a göre on sene içinde beklenenden fazla gelir elde edilmişti edilmesine ama yara sarmak adına aynı hızla hareket edilmediği gibi deprem sonrası güçlendirilmesi gereken yapılarla ilgili çalışmalar da tamamlanmamıştı. Ayrıca vergi gelirlerine yüklenilmesi için temel gerekçelerden biri olan kredilerden de kaçınılmamış bilakis görüldüğü kadarıyla çalışmalar vergi gelirlerine rağmen dış kredilerle finanse edilmeye devam edilmişti.

Peki, bizden deprem yaralarını sarmak için diye toplanan bütün o vergilere ne oldu ? Öncelikle bütçe gelirleri içinde yerlerini aldılar ve kamu giderlerini karşılamak üzere bütün diğer vergilerle kaynaştılar. Muhakkak ki bir kısmı kendilerinin toplandıkları takdirde kaçınılabileceği iddia edilen ama ne hikmetse gene de başvurulan yabancı kredilerin faizlerinin ödenmesine harcandı, bir kısmı IMF önerileri doğrultusunda bir yerlere harcandı. Başka bir deyişle, Devletin halk diline ‘yol-su-elektrik’ olarak çevirdiği, içeriğinin tam olarak ne olduğunu bir türlü öğrenemediğimiz ‘kamu hizmetlerinin’ finansmanı için araya kaynadılar ve kullanıldılar.

Zaman içinde bu ek gelirin vazgeçilmez bir kaynak olduğu da kesinleşti. Özel İletişim Vergisi kalıcı nitelik kazandığı 2004 yılında tek başına bütçe gelirlerinin %1,8’ini karşılar hale gelmişti. Yürürlüğe girdiği günden bu yana kanıksanmış, artık can yakmaz olmuş kendisini kabul ettirmişti. Bu başarı artarak devam etti. 2007 yılında getirdiği gelir bütçenin %2,8’ine ulaştı. 2010 yılı bütçe açığının tahmin edilenden az olması kendisinin oranın arttırılmasına bağlandı. Bütün bu gelirin cep telefonu faturalarının % 25 oranında göz göre göre kabartılarak elde edilmesine rağmen bu kadar geri planda kalabilmesi ‘mali anestezi’ kavramı açısından incelenebilecek başka bir başarı teşkil ediyor. Depremin akabinde ek gelir olsun diye ödenen vergilerin akıbetini sorgulayanların hınçlarını kendisi yerine ÖTV’ye yöneltmiş olmaları da bunun bir kanıtı. Oysa, ÖTV 1999 senesinde ‘artık bu karmakarışık fondu, katkı payıydı gibi dağınıklıkları bir derleyip, Avrupalılar gibi Özel Tüketim Vergisi adı altında bir toplamamız lazım, hem zaten AB’de iteklemeye başladı hafiften’ aşamasında bir projeydi.

Açıkçası görüldüğü üzere, burada kötü bir mali sisteme ilişkin bütün unsurlar mevcut. Zaten en başta genel bütçeye ait bu ek vergiler tamamen yanıltıcı bir sıfatla sanki sadece deprem zararları için toplanacak bir fonmuş gibi sunuluyor. Sanki deprem ve benzeri doğal afetlerden doğan zararların giderilmesi, ve olası zararların mümkün olduğu kadar engellenmesi için önlemler alınması kamu hizmetinin doğal bir parçası değilmiş ve bütçe gelirleri zaten bu amaçla toplanmazmış gibi olağanüstü bir hava yaratılıyor. Bu toplanan vergilerin içinde en verimlisi dolaylı olarak toplanıyor, telefon faturalarının içine gizlenerek. Başta tepki toplasa da, bir süre sonra herkes faturasındaki bu yeni ve zamlı ‘fiyatlandırmaya’ alışıyor ve yüksek ücretlerin sorumluluğu hizmeti satanların üzerine yükleniyor. Yeteri kadar alışılıp, kimse telefon faturasının dörtte biri kadar indirim beklemez hale gelince vergi kalıcı kılınıyor. Ve tabii ki bütün bu süreçte bu vergiyle ilgili hiç bir bilinç gelişmiyor, o kadar ki kendisine göre daha yaygın olan, daha fazla tartışılan ve daha ünlü olan başka bir vergi ile karıştırılır hale geliyor. Bütün bu süreç ve devamında, yani vergilerin toplanması ve harcanması aşamalarında var olması gereken şeffaflık konusuna ise değinmiyoruz bile.

Deprem vergileri nerede sorusuna nihai olarak dönersek, deprem vergileri her yerde. Türk vergi sisteminin en adaletsiz ve en sorunlu unsurları olan harcamalardan alınan dolaylı vergilerde, toplanamayan gelir ve kurumlar vergisi gibi doğrudan vergilerde. Devlete ödediğimiz her kuruşta. Neden bu kadar açık ve net deprem tehdidi altındaki bir ülkede deprem sonrası zararların telafisi ve olası zararları önleme çalışmalarında kendilerini göremediğimizi sorusunun cevabı da açık. Çünkü Devlet idaresinin önceliği bu değil. Yoksa siz kişilerin refahına öncelik tanıyan, vatandaşlarının insanca yaşamasını sağlayan, milli gelirini adil olarak dağıtan sosyal bir Devlet’in vatandaşı olduğunuzu mu sanıyordunuz?(Kaynak: tersyuz.org)

Sizin İçin Seçtiklerimiz