İlk kez bu kadar net: Malatya'da 11 yıl incelendi, en dayanıklı kayısı ezber bozdu
NSosyal
Facebook
Twitter
Whatsapp
Malatya'da ilk kez bu kadar net bir sonuç ortaya çıktı. Hangi kayısının hangi rakımda yetiştiğine dair veriler geldi. 11 yıl boyunca izlenerek sonuçlar ortaya kondu.
Tarım dünyasını ve Malatyalı kayısı üreticilerini yakından ilgilendiren dev araştırma yayımlandı. Burdur Mehmet Akif Ersoy Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü ile Tarım Sigortaları Havuz İşletmesi A.Ş. (TARSİM) Kıdemli Uzmanı Mustafa Koparan tarafından hazırlanan kapsamlı “Kayısı Çeşitlerinde Rakım Farklılığının Zirai Don Olayına Etkisinin Belirlenmesi: Malatya-Akçadağ Örneği” adlı çalışma, kayısıda zirai don riskine dair ezber bozan veriler ortaya koydu.
Malatya’nın Akçadağ ilçesinde 2013-2023 yılları kapsayan 11 yıllık süreçte tam 6 bin 140 adet kayısı bahçesi mercek altına alındı. Çalışmada bölgenin en yaygın çeşitleri olan Kabaaşı, Hacıhaliloğlu, Şekerpare, Çataloğlu ve Soğancı çeşitlerinin farklı rakımlardaki don performansı incelendi.
“11 Yılın Tamamında Zirai Don Hadisesi Yaşandı”
TARSİM ve Meteoroloji Genel Müdürlüğü (MGM) verilerinden yararlanılarak hazırlanan makalede, bölgedeki don riskinin vahameti şu ifadelerle aktarıldı:
"TARSİM ve Meteoroloji Genel Müdürlüğü verileri ışığında, Akçadağ ilçesinde son on bir yılda her yıl çiçeklenme dönemine denk gelen zirai don hadiseleri nedeniyle kayısı üretimi olumsuz etkilenmiştir. Bu durum bölgede ekonomik olarak sürdürülebilir bir kayısı yetiştiriciliğini tehdit etmektedir."
İncelemenin kapsadığı dönemde 2014 yılı özel bir parantezle vurgulandı. 2014’te meydana gelen kuvvetli don nedeniyle Akçadağ’daki bahçelerde yüzde 100 hasar oranı tespit edilirken; 2013, 2015, 2017 ve 2018 yılları ise nispeten daha az hasarın görüldüğü dönemler olarak kayıtlara geçti.
Dona En Toleranslı ve En Duyarlı Çeşitler Sıralandı
Rakım farkı gözetilmeksizin yapılan genel değerlendirmede, kayısı çeşitlerinin dona karşı hassasiyet haritası çıkarıldı. Araştırmadaki bulgulara göre dona karşı en duyarlı çeşit yüzde 97,86 hasar oranıyla Şekerpare oldu.
Çalışmada çeşitlerin dayanıklılık sıralaması tırnak içinde şu şekilde detaylandırıldı:
"Rakım farklılıkları baz alınmaksızın çeşitlerin zirai don olayına toleransı incelendiğinde Şekerpare kayısı çeşidi yüzde 97,86 hasar oranı ile en duyarlı çeşit olarak ön plana çıkmıştır. Kabaaşı ve Hacıhaliloğlu çeşitleri ise Şekerpare çeşidinden sonra duyarlılığı yüksek olan ve bu açıdan aynı istatistiksel önem grubunda yer alan çeşitler olarak tespit edilmiştir. Soğancı çeşidi bu çeşitlerden sonra dördüncü hassas çeşit olarak belirlenirken, Çataloğlu çeşidi ise yüzde 76,20 hasar oranı ile zirai don olayına en tolerant çeşit olarak belirlenmiştir."
1. Şekerpare: Yüzde 97,86 (En Duyarlı)
2. Kabaaşı & Hacıhaliloğlu: Yüksek Duyarlılık (Aynı İstatistiksel Grup)
3. Soğancı: Orta Duyarlılık (Yüzde 79,84)
4. Çataloğlu: Yüzde 76,20 (En Toleranslı / Dayanıklı)
Rakım Yükseldikçe Hasar Neden Düşüyor?
Araştırmanın en dikkat çeken yönlerinden biri de rakım ile zirai don hasarı arasındaki doğrudan ilişki oldu. Dört farklı yükselti kademesinde (750-1000 m, 1001-1250 m, 1251-1500 m ve 1501-1750 m) yürütülen analizlerde, rakım arttıkça don hasarının azaldığı somut verilerle ispatlandı.
Yüksek rakımda don riskinin düşmesi, fenolojik gecikme ve şeker birikimiyle ilişkilendirilerek makalede şu ifadelerle açıklandı:
“Rakımı düşük yerlerde yetiştirilen aynı meyve çeşitleri, rakımı yüksek olan lokasyonlara göre daha erken çiçeklenme eğilimi göstermekte ve bu durum zirai don olaylarından daha yüksek zarar görmesine neden olmaktadır. İlkbahar donlarının yaşandığı yüksek rakımlı bölgelerde geç çiçeklenme, çiçekleri zirai don olayına karşı koruyan önemli bir faktördür.”
“Yüksek rakımlı bölgelerde çiçeklenmenin gecikmesi sıcaklığın düşmesiyle ilişkilendirilmektedir. Bu özelliğin toplam şeker birikimiyle pozitif ilişkili olduğu ve daha yüksek rakımlarda daha yüksek şeker içeriğinin meydana geldiği, bu koşullardaki bitkilerin ise dona daha dayanıklı olduğu belirtilmektedir.”
Nitekim 750-1000 metre rakım aralığında ortalama don hasarı yüzde 93,67 seviyesindeyken; bu oran 1501-1750 metre rakım bandında yüzde 77,11’e kadar geriledi. Ayrıca kayısıda her 100 metrelik rakım artışının çiçeklenmeyi ortalama 3,3 gün geciktirdiği vurgulandı.
Hangi Rakımda Hangi Çeşit Ekilmeli? (İnteraksiyon Sonuçları)
Çeşit ve rakım etkileşimi (interaksiyon) birlikte değerlendirildiğinde üreticilerin bahçe tesis ederken dikkat etmesi gereken kritik detaylar ortaya çıktı:
Şekerpare: Her rakımda dona karşı en hassas ve en yüksek hasarı alan "stabil duyarlı" çeşit oldu. (750-1000 m arasında yüzde 100 hasar).
Soğancı: High-altitude (1501-1750 m) bölgelerde %71,04 hasar oranı ile zirai dona en dayanıklı performans gösteren çeşit oldu.
Hacıhaliloğlu: 1.251 metre ve üzerindeki rakımlarda, alt rakımlara kıyasla çok daha az hasar aldı.
Çataloğlu: 1251-1500 m rakım aralığında yüzde 66,18 ile araştırmadaki en düşük hasar oranlarından birini yakaladı.
"Uygun Çeşit Seçimi Artık Bir Zorunluluk"
Makalenin sonuç bölümünde, Malatya kayısı üreticilerinin iklim iklimsel risklere karşı doğru lokasyonda doğru çeşidi seçmelerinin hayati önem taşıdığı vurgulandı:
“Rakıma göre uygun çeşitlerin seçilmesi ile kayısı üretiminde meydana gelen don hasarları azaltılabilecek ve üretim dalgalanmalarının önüne geçilebilecektir... Bölgeye uygun çeşitlerin ve anaçların geliştirilmesi veya kullanılması ihtiyaçtan çok bir zorunluluk haline gelmiştir. Kayısı yetiştiriciliği yapılacak lokasyonlarda rakıma göre çeşit seçimi yapılırken, zirai don olayından en az sorun yaşamak adına bu çalışmadan elde edilen bulguların üreticilere katkı sağlayacağı düşünülmektedir.”
