Prof. Dr. Hayyam Kıratlı, sıradan bir göz doktoru değil. Onun uzmanlık alanı, çocuklarda ve bebeklerde de görülen göz içi kanserlerini teşhis ve tedavi etmek. Hacettepe Üniversitesi öğretim üyesi Prof. Dr. Kıratlı ile göz kanseri özelinde göz sağlığını konuştuk...

* Çocuklarda göz kanseri neden oluyor?

Çocuklarda en sık görülen göz içi kanser türü, “Retinoblastom”dur. Bu kanser türünün yaklaşık yarısına yakını, genetik olarak geçer. Önemli olan nokta şu, çoğu zaman aileler, öğretmenler veya çocukların götürüldüğü ilk basamak hekim arkadaşlarımız, bazen gözlerdeki küçük dereceli kaymaları, renk değişikliklerini gözden kaçırabiliyor.

* Renk değişikliği derken...

Diyelim fotoğrafınız çekiliyor. Normalde makinenizde ayar yoksa gözleriniz kırmızı çıkar. Bu çocuklarda bembeyaz çıkıyor. “Kedi gözü” gibi. Belli bakış pozisyonlarında, diyelim çocuğunuzu kucağınıza aldınız, yüzüne baktınız, o beyazlığı görürsünüz. Böyle bir şey görüldüğü an derhal göz doktoruna başvurulmalıdır.

* Bebeklerde de görülüyor mu?

Retinoblastom kanseri en sık 0-3 yaş arasında görülür.

Hİçbİr çocukta normalde göz kaymasI olmaMAsI gerekİr

* Renk değişikliği dışındaki belirtiler nelerdir?

Göz kayar. Mesela sağ gözü içe kayıyor, sol gözü dışa kayıyor gibi. Halkımızda, “Çocuklarda göz kayması olur, normaldir, 2 yaşına gelince geçer” gibi yanlış bir inanış var. Ne yazık ki böyle değil. Hiçbir çocukta normalde kayma olmaması gerekir.

* Bunu şaşılıkla karıştırmak da mümkün, değil mi?

Evet, ailelerin bunun ayırdına varması ne yazık ki mümkün değil. Sonuçta “şaşılık” deyip geçmemek lazım.

* Şaşılık mı, kanser mi olduğu nasıl anlaşılır?

Çok kolay tespit edilir. Göz bebeklerini bir ilaçla büyütürsünüz, 10 dakika içinde muayene ile doktor tanıyı koyabilir.

15 yaŞ altI kanserlerİnİn yüzde 3’ü Retİnoblastomdur

* Bebeklerde göz kanseri görülmesinin genetik dışında başka nedeni var mı?

Bilimsel manada neden dolayı, genetik düzeyde bu meydana geliyor henüz bilmiyoruz. Bildiğimiz birkaç şey var, örneğin bu Retinoblastomu oluşturan aslında vücudumuzda 13’üncü kromozomda üretilen bir proteinin eksikliği. Bunu da iki gen kodluyor. Birisinin eksilmesi çok bir zarara yol açmıyor, ama ikisi birden olmayınca Retinoblastom ortaya çıkıyor.

* Göz kanseri Türkiye’de çocuklarda çok görülen bir hastalık mı?

15 yaş altı çocukluk çağı kanserlerinin yüzde 3’ü Retinoblastomdur. Aslına bakarsanız ciddi bir rakam. Son 10-15 yıldır, bu konuda gerek meslektaşlarımızda, gerekse ailelerde bilinçlenme var. Bundan dolayı giderek artan bir sayı görüyoruz. Ama şunu söylemek asla doğru olmaz; “Bu kanser türü Türkiye’de artıyor.” Sadece kayıtlara giren hasta sayısı artıyor, bizlere gelen hasta artıyor. Ama ben bunu daha çok bilinç düzeyine bağlıyorum.

Gözün YERİNE PROTEZ TAKILMASI HAYAT KURTARIR

* Diyelim ki tümör fark edilmedi, sonra görüldü. Tedavi şartları ne kadar değişiyor?

Çocuklarda Retinoblastomun hangi aşamada olduğunu tespit ediyoruz. Tümör tek taraflı mı, yoksa karşı gözde de var mı? Erken evrelerde yakalandığı zaman tedavi şansı oldukça yüksek. Eğer tümör çok küçükse, lazer, dondurma gibi yöntemlerle başarıyla tedavi etmek mümkün.

* Daha büyükse?

Tümör çapı biraz daha büyüdüğü zaman, kemoterapi dediğimiz, ilaçlarla yapılan kanser tedavisine başlanır.

* Gözün içindeki tümör çok büyük, o zaman ne oluyor?

Kemoterapi ile kurtarmanın imkanı yoksa veya çok ciddi başka yan etkiler oluşmuşsa, özetle gözün kurtarılması mümkün değilse, gözü ameliyatla alıp, yerine protez koyuyoruz. Bu korkutucu gibi gelebilir ama hayat kurtaran bir ameliyattır.

Tümör göz dışına çıktığında YAŞAMA İhtimali yüzde 5

* Tümör çok büyük olsa da hayati bir tehlike yaratmıyor değil mi?

Retinoblastom, gözün içinde kaldığı sürece hayati manada bir endişemiz yok. Ama buna karşılık tümör ihmalden ya da tedavinin başarısızlığından dolayı göz dışına çıktığı an, yaşam tehlikededir. Tümör göz içindeyken yüzde 95 olan hayatta kalma ihtimali, göz dışına çıktığı an yüzde 5’e düşer.

* “Göz dışına çıktığında” derken, sıçrıyor mu?

Örneğin göz sinirini takip ederek, gözün dışına beyne yayılabilir veya göz küresinin herhangi bir noktasından gözün dışına yayılma olabilir. Ya da tümörün fark edilmeyip, başka bir sebeple eğer o göze ameliyat uygulanırsa, en güzel çıkış yolu işte odur.

* Gözdeki tümör hangi organlara sıçrıyor?

Sık metastaz yaptığı yer kemiklerdir, kemik iliği, akciğer ve komşu lenf nodülleri. Orada yeni koloniler ve metastaz odakları oluşturuyor.

GÖZ BEBEĞİNİN RENK DEĞİŞİMİ ÖNEMLİ

* Tümörü erken yakalamak için aileler ne yapmalı?

Herhangi bir şüphe olmasa dahi ilk 6 ay içerisinde bebek mutlaka göz muayenesinden geçirilmelidir. Her şey normalse çocuk 2 yılda bir, en azından okula başlamadan önce bir kez göz muayenesinden geçirilmelidir.

* Aileler başka neye dikkat etmeli?

Fark edilen en küçük normal dışı bir belirtide çocuk derhal göz doktoruna götürmelidir. Bu bir kayma, renk değişikliği olabilir, kapakta şekil bozukluğu olabilir. Ailelere en önemli tavsiyemiz, 0-3 yaş grubu için göz bebeklerindeki renk değişimleri olmalıdır.

Çocuklarda görülen diğer önemli bir kanser türü ise göz çevresinde ortaya çıkıyor

* Çocuklarda görülen başka göz kanseri türü var mı?

Eşit derecede önemli olan ve tıp dilinde “Rabdomiyosarkom” dediğimiz bir kanser türü var. Bu kanser türü gözün içinde değil, çevresinde, gözün içinde bulunduğu orbita adı verilen kemik yuvanın içinde ortaya çıkar. Yaş grubu olarak 6 yaşa kadarki dönem en hassas olduğu dönemdir. Bu çağda çok sık çıkar.

* Belirtileri nelerdir?

Genellikle göz kapağında şişlik, kızarıklık olarak başlar ve hızla büyür. Böylesi durumları “alerjidir geçer”, “bir şey ısırmıştır”, “bir yere çarpmıştır geçer” diye yorumlamak, bizi hatalı noktalara götürür. Böyle bir durumla karşılaştığımız zaman çocuğu göz hekimine götürmekte büyük yarar vardır.

* Diyelim ki kitle tespit edildi, tedavi nasıl oluyor?

Doktor bu kitleyi cerrahi olarak çıkartır, çıkartamıyorsa biyopsi yapar.

Dolayısıyla kesin doku tanısı konur. Bundan sonrası daha kolay. Çünkü Rabdomiyosarkom, gerek kemoterapi olsun, gerekse ışın tedavisiyle olsun çok başarılı sonuç aldığımız bir kanser türü. Yüzde 90’ların üzerinde başarı sağlanır. Tabii erken yakaladığımız sürece...

Deftere kitaba çok yakın bakan çocuğa dikkat!

* Çocuklarda en sık rastladığınız göz rahatsızlığı nedir?

Kırma kusurlarını çok sık görüyoruz. Yani uzağı, yakını az görme... Bu yüzden de çocukları hiç değilse okula başlamadan önce doktora gösterip, kırma kusuru var mı yok mu inceletmekte yarar var. Bunların ihmal edilmesi durumunda gözde tembellikten tutun, ki bunun etkisi hayat boyu sürer, baş ağrılarına, okulda başarısızlığa kadar pek çok olumsuzluk yaşanabilir.

* Görme bozukluğu olduğunu anne baba anlayabilir mi?

Gözü bozuk olan çocuklar genelde televizyonu yakından izler. Resim çizerken, yazı yazarken kağıda, masaya çok yaklaşma eğilimindedirler.

* Çocukların yakından televizyon izlemesi gözü bozar mı?

“Televizyonu yakından seyretme gözün bozulur” aslında doğru bir söylem değil. Ancak yakın seyretmenin altında bir sebep yatabilir. Ancak yine de şöyle düşünmek lazım, televizyonun yaydığı elektromanyetik bir ışınım var, bunlardan korunmak adına televizyonu makul bir mesafeden seyretmek çocukları bu etkilerden koruyacaktır.

Erişkinlerde görülen göz kanserinin belirtilerinden biri de şiddetli ağrı

* “Melanom” nedir?

Erişkinlerde görülen göz içi kanser türü. Melanom, cilt kanseri olarak bilinir. Ancak gözde görünen tipi cilttekinden oldukça farklıdır. Gözün içerisinde “melanosit” dediğimiz, bizi güneşin zararlı ışıklarından koruyan hücreler vardır. Bazı genetik sebeplerden dolayı bu hücreler kontrolsüz çoğalmaya başlar ve melanomu oluşturur.

* Belirtileri nedir?

Ne yazık ki burada çocuklardaki kadar açık ve net uyarıcı, işaret yoktur. Bir gözünüzdeki görme seviyesi, diğeri ile aynı olmayabilir, ama diğer gözünüz iyi gördüğü için bunu uzun yıllar fark etmeyebilirsiniz. Bir vesile ile bir gözünüzdeki görmenin düştüğü fark edilir ve sebebi araştırılırsa, bu şekilde melanomun varlığı belirlenir.

* Nasıl fark edilir?

Kitle, tümör göz içi basıncını çok yükseltebilir. Kişi, “gözüm ağrıyor” diye hekime başvurur. Bazı durumlarda göz bebeğinin veya gözün çevresindeki “sklera” dediğimiz, beyaz olarak gördüğümüz dokudaki renk değişiklikleri olur.

* Melanom hangi yaş gruplarında daha çok görülüyor?

Göz içi melanomu 50-60 yaş üzerinde daha sık görülen bir kanser türüdür. Ancak son yıllarda yaş düşmeye başladı. Bugün 30 yaşında da, 20 yaşında da görmeye başladık.