Ocak-Mart 2005 (birinci çeyrek) milli gelir verilerinden hareketle ekonomik konjonktürü anlamaya çalışıyoruz. Ekonomide yavaşlama olup olmadığı konusunda kesin bir yargıya ulaşamadık. Bir önceki yılla karşılaştırınca büyüme hızında düşüş görülüyor. Ama bir önceki çeyrekle karşılaştırınca büyüme güçlü çıkıyor. Bugün son verileri daha uzun bir zaman aralığı içinde ele alıyoruz. Amacımız Türkiye'de büyümenin uzun dönem eğilimleri hakkında bilgi sahibi olmaktır.

Zaman serilerinde kısa dönemli dalgalanmalar ve uzun dönemli eğilimler çakışır. Borsa endeksini düşünelim. Günlük bakınca endeks sürekli aşağı yukarı oynar. Altı aylık, yıllık, birkaç yıllık dönemlerde mutlaka bir yöne gider. Milli gelir de öyledir.

Eğilim hesabı
Uzun dönem eğilimlerini kısa dönem dalgalanmalardan ayırt etmek için çok sayıda yöntem vardır. Biz de bunlardan birini kullanacağız. Okuyucuyu sıkmadan ne yaptığımı kısaca özetlemek istiyorum.

1987'de başlayan üç aylık sabit fiyatlarla milli gelir verilerini kullanıyoruz. 18 yıl artı bir çeyrek 73 gözlem ediyor. Tramo-Seats yöntemi ile mevsimlik etkileri, Hodrick-Prescott filtresi ile kısa dönem dalgalanmaları temizliyoruz.

Bulunan seriden her çeyreğin bir önceki çeyreğe göre trend büyümesi hesaplanıyor. Yıllandırılarak her çeyrekteki büyümenin yıllık temposuna ulaşıyoruz. Bulgular aşağıdaki grafikte. Kesikli çizgi GSMH'yi, düz çizgi GSMH'yi ifade ediyor.

Kriz ve sonrası
Birkaç gözlem yapabiliriz. Birincisi, 1987-1997 arasında milli gelir yüzde 4-4.5 arasında büyüyor. Aynca GSMH'de büyüme GSYÎH'den daha yüksek seyrediyor. 1997'den itibaren büyüme hızla düşüyor.

Grafik esas krizin tarihini de netleştiriyor. 1997'den 1999'a trend büyüme hızı sürekli düşerek yüzde 1'e iniyor. 2000'de tekrar yükselmeye başlıyor. Yani ekonominin büyük krizi 1997-1999 arasına raslıyor.

Kriz döneminde çok ilginç bir başka gelişme ortaya çıkıyor. GSMH ile GSMH büyümesi arasındaki ilişki tersine dönüyor. Kriz sırasında GSYÎH'nin büyüme hızı GSMH'nin üstüne çıkıyor. Bu durumun kriz döneminde yoğunlaşan sermaye kaçağını yansıttığını düşünüyorum.

Kriz sonrasında çok önemli bir gelişme oluyor. Trend büyüme hızı 1987-1996 ortalaması olan yüzde 4'e gelince duraklamıyor. Yükselmeye devam ediyor. Yüzde 5.5'e ulaşıyor.

Bu ne anlama geliyor? Mevcut veriler ekonominin uzun dönem büyüme hızında ciddi bir artışa işaret ediyor. Ekonomik konjonktürü değerlendirirken uzun dönemli büyüme hızındaki bu artışın göz önünde tutulması gerektiğini düşünüyorum.