Milli gelirin açıklanması daima heyecan yaratır. Üçayda bir yayınlanması bir nedeni olabilir. Diğer makroekonomik ve mali piyasa verileri aylık, haftalık hatta günlüktür. Arzı azalan malın değerinin artması iktisadın temel kuralıdır.

Ocak-Mart 2004 (birinci çeyrek) milli gelir verilerinden hareketle ekonomik konjonktürün özelliklerini saptamaya çalışıyoruz. Son bir-iki yıl ile karşılaştırmalar kısa dönemle ilgili ipuçları verdi.

Örneğin 2003 yazında başlayan "fazilet dairesinin" 2004 başında güçlenerek sürdüğünü gördük. Stoklar ve dış ticaret (sermaye kaçağı) sorunlarına değindik. Sıra konjonktüre daha uzun bir zaman aralığı içinden bakmaya geldi.

Eğilim hesabı
Bütün zaman serilerinde kısa dönemli dalgalanmalar ve uzun dönemli eğilimler çakışır. Döviz kurunu (yada borsa endeksini) düşünelim. Günlük bakınca sürekli aşağı yukarı oynayan bir kur (endeks) görürüz .Albaylık, yıllık, birkaç yıllık bakınca mutlaka bir tarafa yöneldiği ortaya çıkar. Milli gelir de öyledir.

Uzun dönem eğilimleri kısa dönem dalgalanmalardan ayırdetmek için çok sayıda yöntem vardır. Biz de bunlardan birini kullanacağız. Okuyucuyu sıkmadan ne yaptığımı kısaca özetlemek istiyorum.

1987'de başlayan üçaylık sabit fiyatlarla milli gelir verilerini kullanıyoruz. 17 yıl artı bir çeyrek 69
gözlem ediyor. Tramo-Seats yöntemi ile mevsimlik etkileri, Hodrick-Prescott filtresi ile kısa dönem dalgalanmaları temizliyoruz.

Bulunan seriden her çeyreğin bir önceki çeyreğe göre trend büyümesi hesaplanıyor. Yıllandırarak her çeyrekteki büyümenin yıllık temposuna ulaşıyoruz. Gazetedeki köşemde yer alan grafikte bulgular gösteriliyor. Kesikli çizgi GSYİH'yı, düz çizgi GSMH'yı ifade ediyor.

Büyüme, kriz ve krizden çıkış
Kısa dönem dalgaları temizlenince, 1987-1997 arasında milli gelirin yüzde 4-4.5 arasında büyüdüğü gözleniyor. Bu dönemde GSMH'nın GSYİH'dan biraz daha hızlı büyümesi dikkat çekiyor.

1998'den itibaren trend büyüme hızı hızla düşmeye başlıyor. Grafik Türkiye ekonomisinde krizin 1998'de başladığını çok net gösteriyor. 2001'den sonra büyüme tekrar toparlanıyor. 2004 başında kriz öncesi düzeye ulaşıyor.

Uzun dönem eğilimler bize konjonktürle ilgili ne söylüyor? 2003 sonunda ekonomi krizden çıkmıştır. Daha önceki dönem büyüme hızlarına ulaşmıştır. Ortalama büyüme hızının daha da yükselip yükselmediği bundan sonra görülecektir.

Son olarak kriz döneminde GSMH'nın GSYİH'dan daha yavaş büyüdüğüne dikkat çekelim. Kriz bitince ilişki de normalleşiyor. Bu durumun kriz döneminde yoğunlaşan sermaye kaçağını yansıttığı kanısındayım.