Özelleştirme ihaleleri hayatımıza yeni bir renk kattı. Çok sayıda insanın pazartesi akşamüstü televizyonda Tüpraş ihalesini canlı izlediği anlaşılıyor. Adeta bir derbi maçı niteliği kazandığı söylenebilir.

İhale öncesi bu konuya girmemiştim. Doğrusu ya, medyada yaratılan heyecanı da fazla ciddiye almamıştım. Abartıldığını düşünüyordum. Fiyatın Tüpraş'ın borsa değerinin üstünde bir yerde oluşmasını bekliyordum. Ama istisna bir fiyat öngörmüyordum.

Yanılmışım. İhaleye gelen teklifler benim beklentilerimi çok çabuk aştı. Hayretle aklımın ucundan geçmeyen düzeylere tırmanmasını izledim. İçimden kimse 4 milyar doların üstüne çıkmaz derken 4.14 milyar dolar fiyatla Koç grubunda kaldı.

Dört katına çıkar mı?
Ertesi gün okulda öğle yemeğine indim. Yemek sırasında öğretim üyesi (sosyal bilimci ama iktisatçı değil) bir dostumla karşılaştık. Aynı masaya oturduk. Derhal ihale konusunu açtı. İktisatçı gözü ile değerlendirmemi almak istedi.

Sanırım çok sayıda vatandaşın da merak ettiği bir noktayı sordu. Tüpraş'ın değeri bir buçuk yıl içinde nasıl dört katına çıkmıştı? Acaba bu işte bir yanlışlık mı vardı? Yoksa karışık bir iş olabilir miydi?

Söylediği somut bir gözleme dayanıyordu. 2004 başında gerçekleşen ama iptal edilen ilk ihalede Tüpraş'ın değeri 2 milyar dolar civarında oluşmuştu. Yargıdan dönmese o fiyattan satılacaktı. Halbuki bu kez fiyat 8 milyar dolara yükselmişti.

İhtimalleri gözden geçirelim. Bir: İlk ihale Tüpraş'ın o günkü değerini yansıtmıyordu. Kastedilen, ilk ihalede yolsuzluk yapıldığıdır. Örneğin daha çok ödeyecek firmaların ihaleye girmesi engellenir. Böyle bir durum olmadığı biliniyor.

İki: Son ihale Tüpraş'ın bugünkü değerini yansıtmıyordu. Bunu savunmak daha zor duruyor. İhaleye katılan şirketlerin geçmiş ve bugünkü performansı ortadadır. Değerinin üstünde bir bedele neden razı olsunlar?

Üç: Geriye Tüpraş'ın değerinin o gün 2 milyar dolar, bugün ise 8 milyar dolar olduğunu kabul etmek kalıyor. Etkileyici bir artış olduğu çok açık. Nedenlerini araştırmak gerekiyor.

Farklı nedenler olabilir
Değer artışının bir bölümü şirketin mali, ticari, yönetimsel vs. iç yapısındaki olumlu değişimden kaynaklanabilir. Kararlı ve kaliteli bir yönetimle bir buçuk yılda çok iş yapılabilir. Doğallıkla bunlar fiyata yansır.

Daha önemlisi, çevre koşullarının şirket lehine değişimidir. En başta makro ortam gelir. Bu dönemde AB ile ilişkilerde büyük bir atılım gerçekleşmiş, Türkiye'ye olan güven ciddi şekilde artmıştır.

Sektördeki gelişmeler de hayatidir. Son günlerde rafineri kapasitesinin talebin altında kaldığı sık söyleniyor. Ayrıca büyük grupları ve sektör firmalarının stratejik kararlan talebi etkiler.

Arz-talep mekanizması her alanda böyle işler. Mal ve hizmetler kadar şirketierin de değeri çok kısa sürede yükselebilir ya da düşebilir. Buna alışmak gerekiyor.