Konjonktür analizine geri dönmeden önce ödemeler dengesine yakından bakmak ihtiyacını hissettik. Geçen yazıda cari işlemler dengesindeki çok önemli yapısal değişimi saptadık. Kısaca hatırlatalım.

Son yıllara kadar mal ticaretindeki büyük açık hizmet ve transfer kalemlerindeki daha büyük fazla ile karşılanırdı. Son dönemde hizmet-transfer fazlası hızla küçülürken ticaret açığı aynı kaldı. Faiz-dışı açık sürdürülmesi zor düzeye tırmandı.

İlginç bir durumla karşı karşıyayız. Dış dengede kötüleşmeye rağmen döviz kuru kıpırdamıyor, ödemeler dengesinin sermaye hesabında da yapısal bir değişim söz konusu olabilir mi?

Yöntemle başlayalım. Bugünü geçmişle karşılaştırmak istiyoruz. Ama kriz yıllarının verileri kirletmesini de istemiyoruz. Geçmiş için 1996-2000 döneminin toplamlarını aldık. Eylül 2005 itibariyle son yıllık sayılarla karşılaştırdık.

Cari denge toplam dış finansman ihtiyacını verir. Dolayısı ile her finansman kalemini cari işlemler dengesine oranladık. O kalemin dış açığın finasmanındaki payını bulduk. Sonuçlar tablodadır.

Üç ana kalem tanımladık. İlki borçlanma olmayan dış finansmandır. Net hata noksan kalemi, doğrudan yabancı sermaye yatırımları ve İMKB'ye gelen (net) hisse yatırımlarından oluşur. Cari dengeden düşülerek dış borçlanma gereği elde edilir.

1996-2000 döneminde borç dışı finansmanın cari işlemler açığına oranı yüzde 10, borçlanma gereği de yüzde 90 olmuş. Son yılda borç dışı finansmanın cari açığa oranı yüzde 71'e çıkarken borçlanma gereği yüzde 29'a düşüyor.

Son dönemde cari işlemler açığının borç dışı finansmanında en önemli kalem hangisi? Yüzde 29'le net hata noksan kalemi. Yabancı sermaye ve hisse senedi geri kalan yüzde 41'i oluşturuyor.

Borçlanmanın yapısı

İlk gözlemi yapabiliriz. Dış açıktaki yapısal kötüleşmeye karşılık dış finansmanda iyileşme saptıyoruz. Dış borç ihtiyacı düşüyor. Buna karşılık net hata noksan kaleminin büyüklüğü bizi rahatsız ediyor.

İkinci kalem toplam dış borçlanmadır. Kamu kesiminin cari işlemler açığım fınansmanındaki payı 2001 öncesinde yüzde 24 iken son yıl yüzde 5'e iniyor. Dış açığın finansmanında kamunun devreden çıktığını söyleyebiliriz.

Özel kesim içinde, banka-dışı kesimin dış borcuna dikkat çekeriz. Hem 2001 öncesinde hem de son yılda üretici kesimler toplam borçlanma gereğinin üstünde dış borçlanmaya gidiyorlar. Dış açığı onların finanse ettiğini söyleyebiliyoruz.

Üçüncü kalem rezerv değişimidir. Tabloda eksi işareti rezerv artışı anlamına geliyor. Geçmişle son dönem arasında eğilim değişmiyor. Türkiye dış borçlanma ihtiyacının çok üstünde dış borç alıyor. Fazla dövizi rezervlere koyuyor. 2001 başında bol döviz rezervinin krizi engelleyemediğini hatırlatırım.