Döviz kuru hakkında başladığımız yazı dizisini sürdürüyoruz. Ben yazdıkça dolar hem dünyada hem de Türkiye'de geriliyor. İçime bir kurt düşmedi desem yalan olur. Yoksa benim yazılar yüzünden mi? Döviz kurundaki dalgalanmanın insanları şaşırtmasını anlayışla karşılıyorum. Dalgalı kur, yani kurun arz-talep tarafından piyasada belirlenmesi Türkiye için çok yeni. Ondan önce hep hükümet saptardı. Yeni düzene bir alışma dönemi olması normal geliyor. Geçmiş yazılan iki cümle ile özetleyelim. Bir; kuru hükümet ya da Merkez Bankası belirlemiyor. Piyasada, arz ve talep belirliyor. İki; enflasyonla ve dış açıkla döviz kuru arasında kurulan ilişki ancak yıllara yayılan uzun dönemde gerçekçidir. Üç; birkaç yıla kadar uzanabilecek kısa dönemlerde sermaye hareketleri kur üstünde çok etkilidir. Dört; dolaylı bir örnek olarak dolar-euro paritesinin yıllar boyunca nasıl değiştiğine bakabiliriz. Sağlam paraya sahip ülkelerde döviz kuru ve döviz işlemleri dış ticaretle uğraşan kesimleri ve kısmen mali sektörü ilgilendirir. İlki için döviz kuru bir akım değişkenidir. İhracat ve ithalat kararlarını etkiler, ikincisi içinde kur spekülasyonu yapan çok küçük bir bölüm dövize varlık muamelesi yapar. Gerisi getiri arbitrajına hassastır. Daha somut söyleyelim. ABD ya da AB ülkeleri vatandaşlarına tasarruflarını hangi enstrümanlarda tuttukları sorulduğunda "dövizde" diyen çıkmaz. Çünkü o toplumların müşterek hafızasında "döviz" diye bir varlık yer almaz. Türkiye'nin döviz talebi ve arzı açısından bu ülkelerden temel farkı buradadır. Vatandaşının gözünde döviz en popüler varlık türüdür. Nakit servetini dövizde tutmak en güvenli yollardan biri olarak kabul edilir. Neden böyle? Geçmişte çok yazdık. Tekrar hatırlatmakta mahzur yok. Sorun TLYıin "dandik para" haline gelmesidir. TL'ye güvensizlik, toplumda bir servet saklama aracı olarak döviz talebi oluşturmuştur. Bu olaya "para ikamesi" deniyor. Ekonomik aktörler bir sağlam parayı kendi dandik paralarına tercih ediyorlar. Sağlam para dandik parayı dolaşımdan kovuyor. Bu süreç içinde diğer ülkelerde hiç rastlanmayan türden bir döviz arz ve talebi ortaya çıkıyor.

Yerleşik sıcak para
Ödemeler dengesinin sermaye hareketleri hesabını Salı günü özetledik. Literatüre uygun şekilde, ülke ile dışarısı arasında döviz giriş ve çıkışları ile tanımladık. Türkiye'de buna ülke içindeki döviz varlık hareketlerini eklemek gerekiyor. Tasarrufunu dövizde ve Türkiye'de tutmak isteyen bir vatandaş döviz talebi, dövizden Tüye geçen vatandaş ise döviz arzı yaratır. Normal ekonomilerde "sıcak paranın" yol açüğı kur dalgalanmasına para ikamesi halinde ülkede yerleşikler neden olur. Mantık çok basittir. Vatandaş döviz varlığı biriktirirken kuru yükseltir. Yükselen kur bir-iki yıl içinde ihracatı artırıp ithalatı azaltarak döviz arzında genişlemeye neden olur. Bu ise kurdaki yukarı hareketi durdurur. Yani döviz cazip bir varlık olma niteliğini kaybeder. Tam o noktada haklı olarak vatandaş da dövizden TL'ye geçmeye karar verir. Ne demiş atalarımız? Ayıkla pirincin taşını...