Konu bir ay önce gündeme geldi. Merkez Bankası'nın 2004 yılı zararı 0.5 milyar YTL olarak açıklandı. 22 Mart 2005 tarihli yazıma "Merkez Bankası Neden Zarar Ediyor?" başlığını koydum.

Merkez Bankası vatandaşa tuttuğu para için faiz ödemez. Ama elindeki devlet tahvillerinden faiz alır. Dolaşımdaki paranın faiz maliyeti eksi bankanın genel giderleri, para basma tekelinin rantıdır. Beylik hakkı (seignorage) denir. Vatandaş bunu öder. Merkez Bankası'nın zararı beylik hakkının başkalarına transferidir. Yazımda açık piyasa işlemleri (AH) ve bankalara-rası para piyasası işlemleri (BPPI) kalemini zararın temel kaynağı olarak gösterdim. Zararı gecelik faizlerin yüksek tutulmasına bağladım. Sevgili dostum Deniz Gökçe itiraz etti. Esas zarar nedeninin işçi dövizi hesaplan olduğunu önerdi. 20 Nisan 2005'te Akşam Gazetesi'nde "Tez doğru mu?" başlıklı yazısında ayrıntılarını anlattı.

Kâr-zarar hesabı
Aşağıdaki tablonun ilk üç sütununda 2002, 2003 ve 2004 yılları için Merkez Bankası kâr/zarar hesabının analitik bir sunumu yer alıyor. Son sütun ise her kalem için üç yıl toplamlarını veriyor.

İlk sıra yukarıda tanımlanan beylik hakkı olarak düşünülebilir. Bankanın portföyündeki devlet iç borçlanma senetlerinden (DİBS) aldığı faiz gelirini gösteriyor. Faizle birlikte gelir de düşüyor. Hazine üç yılda bankaya 12.3 milyar YTL ödüyor. Bankanın kısa vadeli para piyasalarında borçlanma karşılığında mali piyasalara ödediği faizler ikinci sırada yer alıyor. En yüksek faiz gideri 2003'te oluşuyor. 2004'te düşüş var. Banka mali piyasalara üç yılda toplam 7.7 milyar YTL ödüyor.

Deniz Gökçe'nin dikkat çektiği döviz hesapları zararı üçüncü sütunda yer alıyor. Nedeni biliniyor. Banka işçilere yüksek faiz ödüyor. Ama rezervine düşük faiz alıyor. Üç yılda bu şekilde 2.5 milyar YTL zarar oluşuyor. Bir alttaki sıra bu iki kalemin toplamıdır. Üç yılda bu iki kalem aracılığı ile banka dışına transfer edilen beylik hakkı 10.1 milyar YTL tutuyor. Hazine'den alınan 12.3 milyar YTL faiz gelirinin yüzde 82'sini oluşturuyor.

Ne oluyor?
2004 yılını alalım. Hazine bankaya 3 milyar YTL faiz ödüyor. Bankanın 0.3 milyar YTL genel gideri var. Beylik hakkını kendinde tutabilse bankanın 2.7 milyar YTL kâr edeceğini anlıyoruz. Ama fiilen 0.5 milyar YTL zarar ediyor. Demek ki 3.2 milyar YTL'nin mukadderatını araştırıyoruz. 1.5 milyar YTL (yüzde 46) faiz olarak para piyasasına, 0.7 milyar YTL (yüzde 21) faiz farkı olarak işçi dövizlerine gidiyor, ikisi dışında 1.1 milyar YTL (yüzde 33) çeşitli zararlar var.

Deniz Gökçe haklıdır. İşçilerin döviz hesaplarına ödenen yüksek faiz bankaya ciddi maliyet yüklüyor. Ben de haklıyım. Bankanın zararında para piyasasının payı çok daha yüksektir.