Haber cumartesi günü gazetelerin ekonomi sayfalarında çıktı. Merkez Bankası'nın 2004 yılı bilanço zararı 509 milyon YTL olmuş. Merkez Bankası 2003'te 1,55 milyar YTL zarar etmişti. Zararın gerilediği görülüyor.

Konu bizi yakından ilgilendiriyor. Geçen yazıda Merkez Bankası'nın döviz kuruna müdahalesine baktık. Mayıs 2003'ten bugüne dövize destek olmak için 21 milyar dolar alım yaptığını saptadık. Bu tercih çok önemlidir. Dalgalı kur rejiminde Merkez Bankası kura düşük TL faizi ile destek olabilirdi. Öyle yapmadı. Tersine, TL faizini yüksek tuttu. Kura döviz alarak destek oldu. Merkez Bankası'nın zarar etmesinde bu tercih hayatidir.

"Beylik hakkı" hesabı
Aslında hakiki bir merkez bankasının zarar etmesi neredeyse olanaksızdır. Çünkü para aslında faiz ödemeyen bir mevduat sertifikasıdır. Merkez Bankası sıfır faizle mevduat toplar. Bunları faiz karşılığı devlet tahvillerine yatırır.

Bu alışverişte zarar yazılamaz. Nitekim, para basmak çok kârlı olduğu için dünyanın her yerinde devlet tekelidir. Devletin para basma tekelinden elde ettiği gelire de "beylik hakkı" (Seignorage) denir.

Dolaşımdaki banknot miktarını ortalama bono faizi ile çarpalım. Para tutmanın vatandaşa fırsat maliyeti odur. Aynı anda para basmanın tekel rantıdır. Merkez Bankası'nın personel vs. cari giderlerini indirelim. Beylik hakkına ulaşırız.

Normal olarak beylik hakkı Merkez Bankası bilanço kârına eşit olmalıdır. Değilse, aradaki fark kurum dışına transfer edilmiştir. Beylik hakkından kârın çıkartılması bize Merkez Bankası'ndan dışarıya yapılan toplam kaynak transferini verir.

Yüksek faizin cazibesi
İlginç çevrimi hatırlatalım. Merkez Bankası faizi yüksek tutunca dövizde arz fazlası oluşuyor. TL aşırı değer kazanmasın diye döviz alarak TL ödüyor. TL yüksek faizin cazibesi ile Merkez Bankası'na geri dönüyor.

Açık Piyasa İşlemleri APİ ve Bankalararası Para Piyasası İşlemleri BPPİ bu operasyonları kapsıyor. Merkez Bankası Yıllık Raporu 2002'de 2,6 milyar YTL, 2003'te 3,5 milyar YTL zarar gösteriyor. 2004 yakında yayınlanacaktır.

Söz konusu olan kaynak milli gelirin yüzde 1'idir. Mali kesime ödendiği Merkez Bankası tarafından resmen açıklanmıştır. Ödeyen kimdir? Bu operasyon olmasa Merkez Bankası'nda oluşacak kân alacak Hazine ya da vergi mükellefi vatandaştır. Mali kesimin bu transferi mümkün kılan yüksek faiz politikasını desteklemesi normaldir.

Geri kalan kaynak transferi 2003'te 1,9 milyar YTLdir. Bir bölümü müdahale ile fiyatı yükselen döviz kurundan yararlanan ihracatçılara gider. Bir kısmına Merkez Bankası'na piyasanın altında faiz ödeyerek Hazine peşinen el koyar. Başkaları da olabilir.

Her şeyin bedeli vardır. Yüksek faiz-döviz alımı politikasının hemen görülmeyen bedeli de Merkez Bankası'nın büyük zararlarıdır.