Ekonomik rakamlarla sokaktaki gerçek birbirini tutuyor mu? Pazar günü VATAN'in birinci sayfasında ortadireğin bu soruya cevabı yer alıyordu. Cevap net şekilde "hayır" yönünde çıkmıştı.

Toplumun çok farklı kesitlerini sık sık dinleme fırsatım oluyor. Aynı olguyu ben de uzun süredir gözlüyorum. Olumlu verileri birbiri ardına dizince dinleyicilerin küçümsenmeyecek bölümü sinirleniyor. Tepki gösteriyor.

Pazar günü Güngör Mengi bu ilginç durumu çok iyi özetlemiş. Tüketim artarken beraberinde vatandaşın mutsuzluğu da artıyor. Nedenlerini araştırırken benim istihdamla ilgili bir gözlemime değinmiş. Ayrıntılarına girmekte yarar gördüm.

İstihdamın yapısı
İstihdam verileri anketle derleniyor. Bir işte çalıştığını ifade eden vatandaştan ek bilgiler isteniyor. Örneğin iş yerindeki statüsü soruluyor. Beş cevap var: Ücretli-maaşlı; yevmiyeli; işveren; kendi hesabına çalışıyor; ücretsiz aile çalışanı.

Bunlan aslında iki ana kategoriye ayırabiliriz. Bir işverenden ücret-maaş-yevmiye alanlara "ücretli", ücret-maaş-yevmiye karşılığı çalışmayanlara da "diğer" diyebiliriz. Sanayi ülkelerinde istihdamın büyük bölümünü (yüzde 90'a kadar) ücretliler oluşturur. Yani gelişme ve "diğer" istihdamın küçülmesi eşanlamlıdır.

Türkiye'ye gelelim. Ücretliler 1990 yılında toplam istihdamın yüzde 39'unu oluşturuyordu. 2000'de bu oran ancak yüzde 48'e ulaşmıştı. Yani şubat krizi geldiğinde istihdamın yandan fazlası "diğer" statüsünde yer alıyordu.

Bu durum Türkiye ekonomisinin yapısal özelliklerini yansıtıyor. Bir: Geçmiş yavaş büyüme yüzünden tarımda yüksek nüfus var. İki: Tanm işletmeleri çok küçük. Üç: Hizmet kesimlerinde, özellikle ticaret ve ulaştırmada küçük işletme (esnaf) çok yaygın.

Büyük dönüşüm
2000'den bu yana üç aylık istihdam verilerini kullanıyoruz. "Ücretli" ve "diğer" şeklinde ikiye bölüyoruz. Mevsimlik etkileri düzeltiyoruz (Tramo-Seats). İki kategorinin zaman içinde evrimini aşağıdaki grafikte gösteriyoruz.

Ücretli istihdamında 2001 krizi büyük bir düşüş yaratıyor. Tam toparlanırken erken seçim ve Irak savaşı yaşanıyor. 2003 sonundan itibaren ücretli istihdamda hızlı artış başlıyor. Bu yıl artış iyice ivme kazanıyor.

2003'ün üçüncü çeyreğini 2000 başı ile karşılaştırınca ücretli istihdamda 2 milyon kişi artış çıkıyor. Toplam istihdam ise 300 bin kişi artıyor. Dolayısı ile "diğer" istihdam 1.7 milyon kişi azalıyor. Toplam istihdamda ücretli payı yüzde 57'ye tırmanıyor.

Veriler çok açıktır. Yeni düzende küçük işletmelerin yaşaması çok zorlaşmıştır. Köylü ve esnaf sürekli kan kaybetmektedir. İstihdamın ağırlığı hızla kendi hesabına çalışanlardan bir işveren yanında ücretli çalışanlara kaymaktadır.

Yaşanan yapısal dönüşüm gözlenen mutsuzluğun tümünü açıklar mı? Hayır. Ama bir bölümünü açıklar. Ayrıca bu değişimin siyasi anlam ve sonuçlarının da yakından izlenmesi gerektiğini söyleyebiliriz...