Tarihe yukarıdan bakan herkesin cevap aradığı bir soru vardır. Medeniyetlerin oluşumunda coğrafyanın rolü nedir? İklim, bitki dokusu, dağlar, nehirler, denizler gibi doğal faktörlerin o mekanda yaşayan insan topluluklarının evrimi etkilediği düşünülür.

Örneğin, sanayi devrimi yerkürenin soğuk bölgelerinde gerçekleşti. Sıcak bölge toplumlarının bir bölümü aradan geçen yüzyıllara rağmen hala bu sürece katılmakta zorlanıyor. Buradan sıcak iklimin modern topluma geçişi zorlaştırdığı sonucuna varılabilir.

Bu hipotez doğru ise, çağımızın en önemli icatlarından biri klimadır. Klimanın bulunması ve yaygınlaşması ile insanoğlu tarihinde ilk kez sıcakla mücadelesini kazanmıştır. Artık dünyanın en sıcak bölgelerinde bile verimliliğini azami düzeyde tutacak oda ısısında çalışması ve yaşaması olanaklı hale gelmiştir.

Çok enerji kullanır
Klima ve buzdolapları aynı basit mantık üzerine inşa edilmiştir. Bir gaz önce sıkıştırılıp sonra genişlemeye bırakılır. Gaz sıkıştırılırken eneji kaybeder. Böylece etrafını ısıtır. Genişlerken ise kaybettiği enerjiyi çevreden toplar. Böylece etrafını soğutur.

Gazın sıkıştinlması enerji gerektirir. Elektrik zorunlu değildir ama pratiktir. Eskiler, Anadolu'da elektrik gelmeden önce satılan gazyağı ile çalışan buzdolaplarını hatırlar. Bir mühendis dostumun tezi tezekle çalışan buzdolabı tasarımı idi.

Enerjinin bir bölümü gazı sıkıştırır. Önemli bölümü ise sürtünme ve benzer nedenlerle ısı halinde çevreye yayılır. Bir odayı bir derece soğutmak için gerekli enerjinin bir derece ısıtmak için gerekli enerjinin üç katı olduğunu duymuştum.

Kişi başına gelir yükseldikçe klima kullanımı yaygınlaşır. 1960'da ABD'ye gittiğimde klima sadece çok zenginlerin evlerinde rastlanan bir lükstü. Şimdi galiba klimasız ev ve işyeri kalmadı.

Türkiye için yaz aylarında gazetelerde çıkan klima ilanlarını gösterge kabul edebiliriz. On yıl öncesine kadar klima ilanı yok denecek kadar azdı. Şimdi tüm diğer dayanıklı tüketim malları ilanlarını geçti.

Fırsat maliyeti
ABD'nin doğu yakasında yaşanan büyük elektrik kesintisinin temel nedeninin sıcak havanın etkisi ile herkesin klimasını çalıştırması olduğu anlaşılıyor. Elektrik şebekesi kapasite sınırına iyice yaklaştığında oluşan bir arıza sistemi çökertiyor.

İktisatçı açısından bu olayda bir ders vardır. Elektrik üretim/dağıtım kapasitesi daha yüksek olsa bu kesinti yaşanmazdı. Çünkü arızanın etkisini masedecek fazla kapasite olurdu.

Ancak, fazla kapasite bedava değildir. Daha fazla santral ve dağıtım şebekesi yatırımıdır. Acil durumlar dışında kullanılmayan bu kapasitenin faizi, amortismanı, vs. reel maliyetleri vardır.

Toplum ikisinden birini seçecek. Ya daha pahalı elektrik ama kesinti riski olmayacak ya da daha ucuz elektrik ama kesinti riski var. Yani ucuz elektriğin fırsat maliyeti elektrik kesintisidir. Görüldüğü gibi iktisat daima ve heryerde bir hesap işidir.