Bir süredir kısa dönemli konjonktür analizleri yapmaktan sıkılıyordum. Neyse ki imdadıma OECD tarafından yayınlanan son Türkiye raporu yetişti. Sayesinde yapısal sorunlara girme fırsatı oluştu.

Hareket noktamız raporda 2003-2015 arası için gerçekleştirilen büyüme simülasyonu oldu. İyimser senaryoda, yüksek büyüme hızları dönem sonunda AB ortalamasına yaklaşmayı sağlıyordu.

Ancak, rapor aynı anda üç temel tuzağa dikkat çekiyordu. Birincisi, iktisat politikalarına güven duyulması şarttı. İkincisi kamu yönetimindeki zafiyetin giderilmesi gerekiyordu. Pazartesi ve perşembe günü çıkan yazılarımızda bunlara baktık.

Hızlı büyümenin önündeki üçüncü engel ekonomik faaliyetlerin önemli bölümünün kayıt dışında sürdürülmesidir. Rapor Türkiye'nin mutlaka "enformellik tuzağından" kaçmasının gerektiğini söylüyor.

Kayıt dışının nedenleri
Türkiye'nin genel zihniyet yapısı içinde kayıt dışı ekonomi olgusuna da polisiye mantığı ile yaklaşılır. Vatandaş kanunlara uymaz. Bürokrasi kanunları uygulamaz. Geri planda rüşvet ve yolsuzluk yatar. "Asacaksın birkaç tanesini" muhabbeti sürer.

Rapor farklı bir tavır benimsiyor. Kayıt dışı ekonomiye iktisatçı gözü ile bakıyor. Üretici için bir yanda kayıt dışında kalmanın sağladığı yararlar var. Vergi, sigorta vs. ödemiyor. Bu şekilde rekabet gücü kazanıyor. Kârlılığı yükseliyor.

Ancak kayıt dışında kalmanın üreticiye maliyetleri de var. Kamu hizmetlerinin bir bölümüne ulaşamıyor. Kredi kullanması çok zorlaşıyor. Verimliliği artıracak ölçek ekonomilerinden yararlanacak şekilde firmasını büyütemiyor.

Buna göre, üreticilerin kayıt dışında kalmasının sebebi ekonomiktir. Kayıt içine geçmenin maliyetinin, sağladığı yarardan daha büyük olmasıdır. Yani kayıt dışı aslında teşvik edilmektedir. Rapordan küçük bir alıntı yapalım.

"Vergilerle, sosyal güvenlikle, emek ve ürün piyasaları ile ilgili düzenlemeler çok maliyetlidir ve sık değiştirilmenin belirsizliğini taşırlar. Bu durum çok sayıda işletmenin ve çalışanların çoğunluğunun kayıt dışını tercih etmesine yol açmaktadır. Belli ki, kayıt içine terfi etmenin külfetleri yararlarından daha fazladır" (s.26).

Kayıt dışı fasit dairesi
Üretici kayıt dışına kaydıkça, devlet formel kesime daha fazla yüklenmek zorunda kalır. Yani formel kesimde yer almanın maliyeti yükselir. Bu olgu daha çok üreticiyi kayıt dışına geçmeye teşvik eder. Maalesef bu fasit daire Türkiye ekonomisinde uzun süredir geçerlidir. Ekonominin önemli bir bölümünün son derece düşük verimlilik düzeyinde kalmasının en önemli nedenidir.

Hızlı büyüme, yüksek verimlilik artışı gerektirir. Kayıt dışı ekonomiyi küçültemeden, bunu sağlamak mümkün değildir. Fasit daire mutlaka bir yerinden kırılmalıdır.