Uçak Washington'a indiğinde sulu kar yağıyordu. Ama ısı sıfırın altına düşmüştü. Gece iyice soğudu. Sabaha karşı elektrikler kesilmiş. Amerika'da daha önce başıma gelmemişti. Herhalde uzun sürmez dedik. Hiç de öyle olmadı.

İnanmayacaksınız ama, dünyanın tek süper gücünün başkentinde, yüzbinlerce aile kış ortasında günlerce elektriksiz kaldı. Işık yok, ısıtma yok, yemek yok. Otellerde yer bulmak mümkün değil.

Bizimki 48 saat dolmadan geldi. Sadece bir gece üşüdük. Gazeteler dört gün elektriksiz kalanlar olduğunu yazıyor. Demek böyle sorunlar sadece Türkiye'ye ve azgelişmişliğe özgü değilmiş. Türkiye'de sık kesilir ama daha kısa sürer diye teselli buldum...

Bu satırları beş yıl önce Sabah'daki köşemde yazmıştım (21 Ocak 1999). Doğanın büyük gücünü gösterdiği olaylarda insanoğlu her yerde çaresiz kalıyor. Kişi başına gelir düzeyinin yüksekliği doğa karşısında pek işe yaramıyor.

Sorun ekonomiktir
Rüzgar, yağmur, sıcak, kar, vs. doğal olayların yoğunluğu zaman içinde büyük dalgalanmalar gösterir. Örneğin İstanbul'a her kış kar yağar. Beş on yılda bir büyük kar yağar. Kırk elli yılda bir çok büyük kar yağar.

Sorunu şu şekilde vazedebiliriz. Elektrik, telefon, yol, vs. altyapı şebekelerini tasarlarken, hangi yoğunlukta doğal olayları sorunsuz atlatmayı hedefleyeceğiz? Sadece normalleri mi? Normalden biraz daha yükseğini mi? Yoksa en yoğun olayı mı?

Elektrik örneği ile devam edelim. Muhtemel en şiddetli rüzgara dayanacak sağlamlıkta nakil hatları teknik olarak mevcuttur. Doğallıkla bunlar daha az şiddetli rüzgara dayanabilen nakil hatlarından daha pahalıdır. Demek ki, hangi teknik spesifıkasyonun seçileceği ekonomik bir karardır. Çünkü olağandışı doğal olaylara karşı alınacak tedbirler elektriğin üretim maliyetini artıracaktır. Maliyet artışını kaçınılmaz olarak elektriği tüketenler ödemek zorundadır. Yani elektrik fiyatı yükselecektir.

Toplum hem düşük elektrik fiyatı ile hem de olağandışı doğa koşullarında kesilmeyen elektrik talep eder. Bu imkansızdır. Üreticiler mecburen çelişen iki hedef arasında bir denge bulmaya çalışırlar.

Kural ve uygulanması
Trafik bambaşka bir sorundur. Yollan genişletmek ya da daha çok kar temizleyici almak çözüm değildir. Trafiğin kilitlenmesi ancak araç sahiplerinin olağanüstü koşulların gerektirdiği kurallara uyması halinde (zincir, kar lastiği, vs.) mümkün olur. Gelişmiş ülkelerde kamu otoritesi kuralları uygular ve vatandaş onlara uyar.

Ya Türkiye'de? Öğleden sonra fırtına ve kar geleceği Cuma sabahından kesinleşmişti. Ona rağmen vatandaş aracını tedbirsiz yola çıkardı.

Kamu otoritesi de onu engellemedi. İstanbul trafiğinde yaşanan keşmekeşi yaratan daha genel bir zihniyet sorunu için yerim kalmadı.

Vatandaşın "bedavacılık" eğilimi ile bu tür olaylar arasındaki ilişkiyi bir başka yazıda ele alacağım.