Siyaset-mali piyasa ilişkisi oturmuşa benziyor. Özetleyelim. Mali piyasa hep siyasi kriz bekliyor. Arada bir siyaset bunu sağlıyor. Derhal borsa çöküyor, dolar ve faiz yükseliyor. Sonra siyaset normalleşiyor. Piyasalar rahatlıyor.

Bu sürecin çevriselliğini daha herkes kavramadı. 2001 krizinin yarattığı travma hala devam ediyor. Bazıları korkuyor. Gerginlik anında borsa ve bonodan çıkıp döviz alıyorlar. Zarar ediyorlar. Kimi de tersini yapıyor. Kâr ediyor.

Bu tür siyaset kökenli çalkantıları ciddiye almadığımız biliniyor. Sanıldığının tersine, ekonominin olağan işleyişi içinde mali piyasa dalgalanmalarının etkisi çok sınırlıdır. Hatta sıfırdır diyebiliriz.

Velhasıl biz işimize dönelim. İlk yarı milli gelir verilerine bakıyoruz. Genel bir giriş yaptık. 2004'ün ikinci çeyreğinde ve ilk yarısında kelimenin tam anlamı ile büyüme rekorları kırıldığını anlattık. Bugün iç talebin analizi ile devam edelim.

Bütçe disiplini ve tüketim artışı
İç talep dört ana kalemden oluşur: Özel nihai tüketim, kamu tüketimi, yatırımlar ve stok değişimi. Bunlar içinde miktar olarak en önemlisi özel tüketimdir. Milli gelirin takriben üçte ikisini oluşturur.

Gazetedeki köşemde yer alan tabloda karşılaştırma için dört zaman boyutu kullanılıyor. İlk sütunda ikinci çeyrek, ikinci sütunda ilk yarı, üçüncü sütunda son yıl (oniki ay) ve son sütunda 2003 yılı büyüme hızları var. Bu yöntemle değişimin değişimi hakkında bilgileniyoruz.

Tabloyu okuyalım. Özel tüketim harcamaları 2003 yılında yüzde 6.6 artmış. Son oniki aya bakınca artışın güçlendiğini yüzde 10.5 a yükseldiğini görüyoruz. Son altı ayda artış yüzde 13.5'a ve son çeyrekte yüzde 16.4'e tırmanmış.

Geçmişten bugüne yaklaştıkça özel tüketim daha hızlı artıyor. Bu durum şaşırtıcı değil. Şirket ve sektör satışlarından zaten biliniyordu. Ayrıca, eski sayılar 2003'ün ilk yarısını yani reddilen muhtıra ve Irak savaşı dönemini kapsıyor.

Kamu tüketiminde ise tam tersi bir eğilim saptıyoruz. Bugüne yaklaştıkça, kamu tüketimindeki düşüş hızlanıyor. İkinci çeyrekte yüzde 7.9 azalıyor. Geride hükümetin zaman geçtikçe bütçede harcama disiplinini daha iyi sağlaması yatıyor.

Özel yatırım patlaması
Daha da çarpıcı artış yatırımlarda görülüyor. Toplam yatırım harcamaları 2003'te yüzde 10, son oniki ayda yüzde 29.7, son alt ayda yüzde 52.1 ve son çeyrekte yüzde 51.7 artmış. Yatırım harcaması da giderek ivme kazanıyor.

Tüketimde olduğu gibi, yatırımda da kamu ve özel sektör zıt davranıyor. Kamu yatırımlarında düşüş biraz yavaşlamakla beraber sürüyor. Buna karşılık özel yatırımlarda kelimenin tam anlamı ile bir patlama yaşanıyor. Son çeyrekte özel kesim makina-teçhizat yatırımlarındaki artış yüzde 100'e dayanıyor.

Özel inşaat yatınmlarında eğilimin küçülmeden büyümeye geçtiğini özellikle vurgulayalım. 2003'te yüzde 11.4 küçülmekten ikinci çeyrekte yüzde 6.1 büyümeye geçiş, konjonktür ve işsizlik açısından önemli bir işarettir.

Bir sonraki yazıda dış talebi ve stok değişimini ele alacağız.