Ocak-Haziran 2004 ödemeler dengesini 2000'in aynı dönemi ile karşılaştırıyoruz. Üstüste açık rekorları kırılıyor. Dış ticaret açığı, mal ticareti açığı ve cari işlemler açığı 2004'ün ilk altı ayında geçmiş yıllık değerlerin üstünde çıktı. Yılın ortasında cari açık 10 milyar dolara vardı.

Öte yandan, hizmet gelirlerinde açıklaması zor bir düşüş var. Gelen turist ve turizm geliri artıyor. Diğer hizmet gelirleri ise düşüyor. Neticede görünmeyen gelirler geriliyor. Paralelinde "net hata noksan kaleminde" etkileyici bir artış izleniyor. Cari işlemler dengesi artı net hata noksan kalemi toplamına "dış denge" dedik. Bulunması gereken dış finansmanı ifade ediyor. Böylece ödemeler dengesinin sermaye hesabına geliyoruz. Şimdi borçlanma-dışı kaynaklan göreceğiz. Ekonominin dış borçlanma gereğini saptayacağız.

Yabancı sermaye yatırımları
Borç olmayan dış finansman ne olabilir? Sorunun cevabını biliyoruz. Yabancılar tarafından Türkiye'de yatırım yapılmasıdır. Bu durumda ülkeye döviz yani dış finansman gelir. Ama ülke dışarıya borçlanmaz. Yabancılar üç enstrüman aracılığı ile yatınm yapabilirler. Sırası ile açıklayalım.

Doğrudan yabancı sermaye, yurtdışında yerleşik bir firmanın Türkiye'de şirket kurması ya da bir şirketi satın alması için gelen dövizdir. Karşılığı bina, fabrika, vs. yerli varlıklardır. Simetriği, yerli firmanın yurtdışında yatırım yapmasıdır.

Türkiye yabancı sermaye yatırımı çekemiyor. 2000'in ilk yarısında yurtdışından gelen sermaye (0.8 milyar dolar) gidenden (0.7 milyar dolar) sadece 0.1 milyar dolar fazladır. 2004'te bu sayı 0.3 milyar dolara yükselmiştir.

Gayrimenkul yatırımları Haziran öncesinde yayınlanmıyordu. İlk kez 2003'ü de kapsayarak açıklandı. Adı üstünde, yabancı vatandaşların ülkede mülk edinmesi sırasında gelen dövizdir. 2003'te 1 milyar dolar, 2004'ün ilk yarısında 0.7 milyar dolar tutuyor. 2003 verilerinden gayrimenkul yatırımının net hata noksan kalemini küçülttüğünü anlıyoruz. Gayrimenkul yatınmı kadar net hata kalemi azalıyor.

Üçüncüsü, yerleşik olmayanların borsada hisse senedi satın almaları ile ülkeye giren dövizdir. Menkul yatanıdır. Diğer ikisinden farklı olarak hızlı şekilde ülkeden çıkabilir. Ancak borç değildir. Ayrıca kur, vs. tüm riskleri alan taşımaktadır. Bu yıl borsaya net 0.5 milyar dolar gelmiş.

Borçlanma gereği daha az
Borç-dışı finansman 2000'in ilk yarısında 0.3 milyar dolar iken bu yıl 1.5 milyar dolara yükselmiş. Artışın yüzde 60'ının gayrimenkul yatırımından geldiğine dikkat çekelim. Neticede 2004'ün ilk yarısında Türkiye'nin toplam borçlanma gereği 5.3 milyar dolarla 2000'in 0.6 milyar dolar altında kalmış.

Verileri neden önemsediğimiz anlaşılıyor. Cari açığa bakınca, bu yıl 2000'den 4.4 milyar dolar kötü duruyor. Ama net hata noksan ve borç-dışı finansmanı hesaba katınca 2000'den 0.6 milyar dolar daha iyi olduğu ortaya çıkıyor.

Borçlanma gereğini de bulduk. Sıra kimin borçlandığına geldi. Devam edeceğiz.