Merkez Bankası ödemeler dengesi eylül verilerini yayınladı. Dış dengenin izlenmesi özellikle sabit kur rejimlerinde önem kazanır. Çünkü, örneğin bir cari işlemler dengesi açığının döviz kurunun değişmesi ile küçültülmesi olanağı mevcut değildir. Dalgalı kur rejimlerinde ise dış denge geri planda kalır.

Ona rağmen, bir dizi nedenle dış denge hâlâ yakından izleniyor. Bir: İhracat kadar ithalat da rekor düzeyde seyredince dış ticaret açığı artıyor. İki: Kriz sonrasında görünmeyen gelirlerde yaşanan ciddi düşüş dış açığı büyütüyor. Üç: Yaz başından itibaren TLnin değer kazanması toplumsal hafızanın derinlerinde yer etmiş döviz bitecek korkusunu canlandırıyor.

Cari denge açığı için hükümet hedefi 7,7 milyar dolara yükseltildi. Kamuoyunda yaygın kanı dış açığın 7 ila 10 milyar dolar arasında yer alacağı şeklinde. Ben başından beri farklı düşünüyorum. 4 milyar doların altında çıkacağını iddia ediyorum.

Net borçlanma ihtiyacı
Ödemeler bilançosunun özeti gazetedeki tabloda yer alıyor. Sayılar aracılığı ile döviz arz-talebini daha iyi görebiliriz. İlk üç sütunda ocak-eylül arası dokuz aylık, son üç sütunda ise ekim-eylül arası on iki aylık veriler yer alıyor.

İlk sırada cari işlemler dengesi, ikinci sırada net hata noksan kalemi, üçüncü sırada doğrudan yabancı sermaye yatırımları var. Üçünün toplamı Türkiye'nin kelimenin tam anlamı ile dış açığıdır.

Başka türlü söylersek, dış borç ve rezerv hareketleri dışındaki döviz arz-talebinin net değeri üçüncü satırdadır. Eksi değer dış açık demektir. Ya borçlanarak yada rezervlerden karşılanması gerekir.

Ne görüyoruz? Ocak-eylül 2003 döneminde net borçlanma ihtiyacı sadece 400 milyon dolardır. Üstelik geçen yılın 400 milyon dolar altındadır. Ekim 2002-Eylül 2003 arası on iki ayda net borçlanma ihtiyacı 600 milyon dolardır. 2002'de 1.7 milyar dolar fazla olduğu için geçen yılın 2.3 milyar dolar üstünde çıkmaktadır.

Sayılar çok açıktır. Eylül itibarıyla dış açıkta tehlikeli bir gidişten söz etmek olanaksızdır. Ayrıca temmuzdan itibaren görünmeyen gelirler tekrar hızlı artış eğilimine girmiştir. Yıl sonunda net borçlanma ihtiyacının artıya geçmesi ihtimali yüksektir.

Net hata noksan
Ayrıntıya inince, dış dengeyi sağlayan unsurun net hata noksan kalemi olduğu derhal anlaşılıyor. Ocak-eylül geçen yıla kıyasla cari dengede 3.7 milyar dolar, yabancı sermaye girişinde 0.6 milyar dolar, toplam 4.3 milyar dolar döviz kaybı vardır. Ama net hata noksandan gelen 4.8 milyar dolar ek döviz sonucu artıya çevirmiştir. Aynı şekilde, on iki aylık dönemde geçen yıla kıyasla cari dengede 5.7 milyar dolar, yabancı sermaye girişinde 1,1 milyar dolar, toplam 6.8 milyar dolar döviz kaybı vardır. Fakat net hata noksandan gelen 4.4 milyar dolar ek döviz dış açıktaki olumsuz değişimi 2.3 milyar dolar düzeyinde tutmuştur.