Ekonomide sürdürülemez bir iç talep artışı var mı? Bu konu son günlerin gündeminde önemli bir yer tutuyor. Bu soruya kesin "evet" diyen iktisatçılar talebi kısmak için kullanılacak maliye ve para politikası tedbirlerini tartışıyorlar.

Bu vargı hangi verilere dayandırılıyor? Sanırım iki gösterge öne çıkıyor. Biri tüketim malları ithalatının hızla artması. Diğeri tüketici kredilerinin her ay yeni rekorlar kırması.

Aylık ve yıllık TÜFE'deki hızlı düşüş ise karşı yönde bir işaret taşıyor. Normal koşullarda iç piyasadaki canlanma tüketici fiyatlarına yükseliş baskısı getirir. Nisanda bile böyle bir baskı gözlenmiyor.

Milli gelirde talep
Toplam talep ve bileşkenlerinin analizinde kullanabileceğimiz en yeni veri Ekim-Aralık 2003 (dördüncü ya da son çeyrek) milli geliridir. Son çeyreği yıllığa tercih ediyoruz. Çünkü 2003 yılının ilk yarısı Irak savaşı nedeni ile kötü geçmişti. 2003'ü hangi yıllarla karşılaştırabiliriz? Biri doğal olarak kriz öncesi dönem yani 2000'in son çeyreğidir. 2000'de bir tüketim ve yatırım patlaması yaşandığı açıktır. Karşılaştırma anlamlıdır.

Ayrıca 1997'nin son çeyreğini ekledik. Pek bilinmez ama reel büyüklükler 1997 sonunda ulaştığı zirvelere ancak şimdi geri dönebiliyor. O bakımdan altı yıl öncesi ile karşılaştırma yararlıdır. Tabloda son iki sütun 2003'ü 1997 ve 2000'le karşılaştırıyor.

Dört ana harcama kalemi özel tüketim, kamu tüketimi, yatırımlar ve ihracattır. İki alt kaleme, dayanıklı tüketim ve özel kesim makine-teçhizat yatırımına ayrıca bakıyoruz. Nihayet toplam iç talep, ithalat ve GSYİH'yi gösteriyoruz.

En önemli bulgu ile başlayalım. 2003'ün son çeyreğinde 1997 ve 2000'e kıyasla GSYİH sırası ile yüzde 11,6 ve yüzde 6,3 daha fazla. Buna karşılık iç talep aynı sıra ile yüzde 2,7 ve yüzde 2 daha az. Yani her iki yıla kıyasla üretim artmış ama talep azalmış.

Yapısal değişim
Sayılar büyük bir yapısal dönüşümü de belgeliyor. En belirgini ihracatta yaşanan patlamadır. 2003'te mal-hizmet ihracatı 1997 ve 2000'in sırası ile yüzde 69,6 ve yüzde 39,9 üstünde gerçekleşmiş. Dolayısı ile ithalat da GSYİH'den hızlı ama ihracattan yavaş büyümüş: sırası ile yüzde 35,5 ve yüzde 20,2 artmış.

2003'te özel tüketim 1997 düzeyini ancak yakalayabilmiş ama 2000'e kıyasla yüzde 2,1 artmış. Buna karşılık dayanıklı tüketim malları tüketiminde ciddi bir yükselme net şekilde görülüyor.

Hem toplam yatırımların, hem de özel kesim makine teçhizat yatırımlarının 1997 ve 2000 düzeyinin altında kaldığı anlaşılıyor. Son kalemin 2002'de yüzde 92, 2003'te yüzde 54 arttığını hatırlatalım. Ona rağmen 1997'nin yüzde 27,7 gerisinde kalıyor.

2003 sonu itibariyle iç talebin hâlâ cansız olduğunu söyleyebiliriz. Buna karşılık dış ticaret ve dayanıklı tüketim mallan talebinde yapısal değişim vardır. Bence yapısal boyutun gözden kaçırılması iç talep patlaması korkusunda etkili oluyor.