Ocak-Ekim 2004 ödemeler dengesi verilerini değerlendirdik. 2000 yılı ile karşılaştırdık. Bu yılın ilk 10 ayında cari işlemler açığı 2000'in aynı döneminden 3,1 milyar dolar daha büyük çıkıyordu.

Ancak bir nokta ilgimizi çekti. Farkın sadece 0,6 milyar doları ithalattaki artıştan kaynaklanıyordu. Geri kalan 2,5 milyar dolar görünmeyen gelirlerdeki garip düşüş sonucunda oluşmuştu.

Görünmeyen gelirleri uzun süredir bir hafiye gibi izliyorum. Zaman serilerine pertavsız tutuyorum. Ayrıntılarında iz sürüyorum. Neden? Sanırım düzenli okurlarım lafı nereye getirmek istediğimi biliyorlar.

Şubat krizi sonrasında yerleşiklerin döviz varlıklarında büyük artışlar meydana geldi. Bir kısmı mali sistemde kayıt altına alındı. Bir kısmı yastık altına gitti. Bir kısmı ise doğrudan yurt dışında tutuldu. Son iki kalem görünmeyen gelirleri etkiledi.

Görünmeyenlerin ayrıntısı
Ödemeler dengesinin görünmeyenler bölümü üç ana kalemden oluşur. Bunları kısaca hatırlatarak başlayalım.

Birincisi hizmet gelir ve giderleridir. Önemli kalemler arasında turizm, mal ve yolcu taşımacılığı, sigorta, müteahhit hizmetleri vs. yer alır. Türkiye'nin hizmetler
dengesi bekleneceği gibi fazla verir.

İkincisi, yatırım gelir ve giderleridir. Kâr transferleri ve faizlerden oluşur. Türkiye'nin yatırım dengesi bekleneceği gibi açık verir. Üçüncüsü karşılıksız transferlerdir. En önemli kalem işçi dövizleridir. Türkiye'nin karşılıksız transferleri bekleneceği gibi fazla verir.

Ya üçünün toplamı? Genelde yatırımdaki açık tranferlerdeki fazlanın birbirini götürdüğünü, hizmetlerdeki fazlanın net kalan olduğunu söyleyebiliriz.

İlginç dalgalanma
Aşağıdaki grafikte Ocak 1998'den günümüze yıllık bazda görünmeyen ve net gelirler izleniyor. Dört önemli tarihi hatırlatalım. Ağustos 1998'de Rusya'da ekonomik kriz oluyor. 1999'da Öcalan davası yüzünden Avrupalı turist sayısında büyük düşüş yaşanıyor. Şubat 2001'de meşhur krizimiz. Haziran 2003'te Irak savaşı bitiyor.

Görünmeyen gelirler için tepe noktası 32 milyar dolarla Şubat 1998. Şubat 2001'de 28 milyar dolar. Dip noktası ise 19 milyar dolarla Haziran 2003. Ekim 2004'de 26 milyar dolar düzeyinde.

Net görünmeyen gelirler için tepe noktası 16 milyar dolarla Şubat 1998. Şubat 2001'de 12 milyar dolar. Dip noktası 4 milyar dolarla Haziran 2003. Ekim 2004'te 8 milyar dolar düzeyinde.

Gazetedeki köşemde yayımlanan grafikte dik çizgi Şubat krizini temsil ediyor. Kriz sonrasında görünmeyen gelirler ilginç şekilde düşüyor. 2003 yazında biraz toparlanmaya başlıyor. Ama hâlâ Şubat krizi öncesinin altında kalıyor. Devam edeceğiz.