Ölçme sorunlarını irdeliyoruz. İstatistikleri değerlendirirken bilerek ya da bilmeden yapılabilecek hatalan arıyoruz. Geçen yazıda büyümede baz yıl etkisine baktık. Bugün ödemeler dengesinin meşhur "net hata noksan kalemi" ile devam ediyoruz.

Son üç yılda net hata noksan kaleminde sistematik artılar oluştu. Bunlar ekonomideki gelişmeleri doğru analizi zorlaştırıyor. Ekonomi yönetimi ile yapılan bir toplantıda bu sorunları ifade ettim, ilgili kurumların ayrıntılara girmesini önerdim.
Yapıcı olmaya, yönetime yardım etmeye çalışıyordum. Ama bürokraside kendini koruma içgüdüsü güçlüdür. Anlaşılan önerim eleştiri gibi algılandı. Merkez Bankası, başka ülkelerle karşılaştırınca net hata noksanın normal hatta düşük olduğunu açıkladı.

Doğru hesap hangisi?

Kolay pes etmediğim biliniyor. Üstelik uluslararası veri bulmak çok kolaylaştı. Bilgi Üniversitesi kütüphanecisi Serdar Katipoğlu sayesinde Dünya Bankası veri tabanına online ulaşıyoruz. World Development Indicators CD'si zaten elimde var.

Önce yöntemle ilgili iki noktayı açalım.

Bir: Net hata noksan kalemini neyle kıyaslamalıyız?

Merkez Bankası milli geliri kullanıyor. Döviz gelirleri daha doğrudur. Çünkü dış ticaretin gelirdeki payı ülke büyüklüğüne ve dışa açıklığa göre değişir.

İki: Nasıl hesaplayacağız?

Bir örnek gerekiyor. Yıllık mal-hizmet ihracatı 120 milyar dolar olan A ve B ülkeleri varsayalım. Ada net hata noksan kalemi tek aylarda 2 milyar dolar eksi, çift aylarda 2 dolar artı, B'de ise her ay l milyar dolar artı veriyor.

Hangisinde net hata noksan daha önemlidir? Merkez Bankası net hata noksanın mutlak değerlerini topluyor. Ada 24 milyar, B'de 12 milyar dolar net hata noksan buluyor. Ada B'nin iki katı net hata noksan olduğuna karar veriyor.

İşaretlere dokunmadan toplarsak çok farklı bir manzara ile karşılaşıyoruz. Ada yıllık net hata noksan kalemi sıfırdır. B'de ise 12 milyar dolar yani ihracatın yüzde 10'udur. Birikimli net hata noksan kaleminin B'de çok daha yüksek olduğu açıktır.

Hatanın bilerek yapıldığını sanmam. İnsanoğlu kulağına hoş gelen sözleri daha kolay duyar. Savunma içgüdüsü ile birleşince hata yapılıverir. Ama hata hatadır.

Ortada sorun var

Bulgularım aşağıdaki tabloda yer alıyor. Türkiye gibi büyük ülkelere baktım. Dünya Bankası verilerinden 1999-2003 dönemi (beş yıl) için toplam mal-hizmet ihracatını, toplam net hata noksan kalemini buldum. Birbirine oranladım. Net hata noksan kaleminin ihracata oranı iki ülkede (ters işaretlerle) yüzde 2'nin üstünde çıkıyor: ABD ve Almanya. Mısır ve Fransa yüzde 1-2 aralığına giriyor. Diğerlerinde yüzde l'in altında kalıyor. Türkiye de yüzde 0.9'la bu grupta.

Sonra ödemeler dengesi verilerinden Türkiye'nin son üç yılına, Temmuz 2002-Haziran 2005 arasına baktım. Net hata noksan kaleminin mal-hizmet ihracatına oranı yüzde 5.3'e tırmanıyor. Tabloda yok ama Ocak 2003-Ağustos 2005 için de yüzde 5.5'tir.

Bence resim nettir. Yakın geçmişle mukayesede son dönemde net hata noksan kaleminde açıklanması gerekli bir artış vardır. Ayrıca Türkiye uluslararası ligden kopmuştur. Oran ABD ve Almanya'nın bile iki katinin üstüne çıkmıştır. Böyle biline...