Ekonomide neler olup bittiğini anlamak için verilere bakarız. Genellikle farklı makroekonomik göstergeler birbirini destekler. Bazen böyle olmaz. Tam tersine veriler birbiri ile çelişkili durur. Bilmeceler oluşur.

Bunlardan birine geçen yazımda değindim. The Economist dergisinin hamburger fiyatların ile oluşturduğu BigMac reel kur endeksini kullandım, isviçre, Danimarka, İsveç ve euro bölgesi için aşırı değerli kura rağmen büyük cari işlemler dengesi fazlaları gözleniyordu.

Bence Türkiye'de de döviz kurunun ve dış dengenin seyrinde birbiri ile çelişen verilere rastlıyoruz. Bugün iki tanesine bakacağım.

Reel kur ve ihracat
İktisat teorisi reel döviz kuru ile ihracat arasında yakın bir ilişki olduğunu söyler. 1990'lara kadar Türkiye'de pek çok insan farklı düşünürdü. Ama daha sonraki gelişmeler bu ilişkinin kamuoyu tarafından da kabul görmesini sağladı.

Nasıl bir ilişki? Bir ülkenin parası değerlendikçe ihracatçı sektörlerin rekabet gücü azalır. Dolayısı ile ihracat düşer. En azından ihracat artış hızı yavaşlar. Tersine, para değer kaybettikçe ihracat artış hızı yükselir.

Önce reel kuru ele alalım. Merkez Bankası'nın yayınladığı 1995 yılını 100 alan reel kur endeksini kullanıyoruz. 2000 yılında ortalama endeks 136.5 iken Nisan 2005 itibariyle son 12 ay için ortalama endeks 144.3 çıkıyor. Yani TL yüzde 6 değer kazanmış.

Parite etkisini düşünerek ihracata dolar ve euro cinsinden bakıyoruz. 2000'de ihracat 27.8 milyar dolar ya da 30.1 milyar euro iken Nisan 2005 itibariyle son 12 ay ihracatı ise 67.6 milyar dolar yada 53.2 milyar euro olmuş.

İhracat artışı dolarla yüzde 143, euro ile yüzde 76 bulunuyor. İkisinin ortalamasını alırsak yüzde 110 ediyor. İlk bilmece budur. TL'de yüzde 6 değer artışı varsa nasıl ihracat bu kadar artabiliyor?

Dış açık ve kur
2002 başından Nisan 2005'e kadar geçen 40 ayda Türkiye'nin birikimli cari işlemler dengesi açığı 35 milyar dolar tutuyor. Aylık ortalama 2 milyar dolara geliyor. Çok büyük bir rakam olduğu ortadadır.

Öte yandan 2003 başından bu yana Merkez Bankası olağan döviz ihaleleri ve müdahalelerle 25 milyar dolar döviz aldı. Cari işlemler açığı ile toplayınca 59 milyar dolar ediyor.

İnsan merak ediyor. Söz konusu 59 milyar dolar finansman nereden geliyor? Daha da ilginci, cari işlemler açığı ve Merkez Bankası tarafından çekilen 59 milyar dolara rağmen neden TL hâlâ değer kazanıyor?