Türkiye'de gelir dağılımı Devlet İstatistik Enstitüsü (DİE) tarafından hesaplanıyor. "Hanehalkı Bütçe Anketi" kullanılıyor. Esas amaç tüketici fiyat endeksinin gerektirdiği ağırlıkları bulmak. Gelir dağılımı bir yan ürünü olarak çıkıyor.

Son anket 2002 yılında yapıldı. Anket birimine "hane" deniyor. Hane ikamet mekanı ile tanımlanıyor. Bekar, dul, tek başına oturan yaşlı, vs. de hane sayılıyor. Ankete her ay 800 farklı hane, yani toplam 9.600 hane katıldı.

DİE toplam hane sayısını 16.4 milyon, toplam nüfusu 68.4 milyon olarak hesaplıyor. Buna göre ortalama hane büyüklüğü 4.18 kişi oluyor. Hane büyüklüğü 1994'de 4.44 kişi idi. Demek ki Türkiye'de haneler küçülüyor.

Gini katsayısı
Gelir dağılımında eşitliği ya da eşitsizliği ölçmek için kullanılabilecek çok sayıda yöntem var. Gini katsayısı bunlardan biri. Hesaplanması nispeten kolay olduğu için tercih ediliyor.

Mantığı şöyle: Önce haneleri en düşük gelirden en yüksek gelire gidecek şekilde sıralıyoruz. Sonra haneleri yüzde 20'lik dilimlere bölüyoruz. Ve her yüzde 20'lik hane diliminin toplam gelirin ne kadarını aldığını hesaplıyoruz.

Hanelerin her yüzde 20'lik diliminin gelirin de yüzde 20'sini alması haline mutlak eşitlik diyoruz. Tüm geliri en üstteki yüzde 20 hane diliminin alması ise mutlak eşitsizlik halini oluşturuyor.

Gini katsayısı, bir gelir dağılımının mutlak eşitlikten sapmasını hesaplıyor. Mutlak eşitlik halinde katsayısı sıfır, mutlak eşitsizlik halinde bir çıkıyor. Dolayısı ile katsayı yükselince gelir dağılımının bozulduğu, küçülünce düzeldiğini söylüyoruz.

Gelir dağılımı ölçülerinde ciddi sorunlar olduğunu hemen hatırlatalım. Gini katsayısı da mükemmel bir ölçü değil. Özellikle katsayıda küçük hareketlerin anlamsız olabileceğini kanıtlayan örnekler kolayca bulunabiliyor.

Çelişkili sonuçlar
Aşağıdaki tabloda ilk üç sütunda 1987, 1994 ve 2002 yılında yapılan anketlerin özet sonuçları yer alıyor. Son iki sütun ise 2002 yılı verilerinin 1994 ve 1987 ile farkını gösteriyor. İlk beş sırada yüzde 20'lik hane dilimlerinin toplam gelirden aldıkları pay, son sırada Gini katsayıları gösteriliyor.

1987'den 1994'e gelir dağılımı bozuluyor. 1994'den 2002'ye düzeliyor. En üst ve diğer dilimlerin gelir paylarına bakalım. 1987'den 1994'e en üst dilimin payı artarken diğer dilimlerin payı azalıyor. 1994'den 2002'ye ise tam tersi oluyor.

Buna karşılık, 1987-2002 karşılaştırması farklı bir resim çiziyor. Hem en alttaki iki dilimin, hem de en üst dilimin payı artıyor. Buna karşılık üç ve dördüncü dilimlerin payı düşüyor. Nitekim Gini katsayısı da 1987'den 2002'ye gelir dağılımının az çok aynı kaldığını gösteriyor.