Enflasyondaki gerilemenin bazı ilginç yan etkileri ortaya çıktı. Örneğin eskiden enflasyonu ölçen endekslerle kimse ilgilenmezdi. Şimdi ilgi çok arttı. Olumlu bir gelişmedir. Enflasyon ölçümü mutlaka kamuoyu tarafından denetlenmelidir.

Paralelinde, resmi endekslerin enflasyonu olduğundan daha düşük ölçtüğü görüşü yaygınlık kazandı. Genellikle fiyatı çok artan bazı mal ve hizmet örnekleri veriliyor. Böylece DİE'nin hesabının yanlış olduğu ima ediliyor.

Profesyonel gözle de mevcut endeksin ölçme zafiyetleri vardır. Temel sorun, endeks için kullanılan tüketim sepetinin çok eskimesidir. Ancak, sonuç genel kanının tam tersidir. Endeks enflasyonu olduğundan daha yüksek ölçmektedir.

6 Şubat 2004'de Radikal gazetesinde çok önemli bir yazı çıktı. Yazarı Dr. Güntaç Özler bizim camianın yakından tanıdığı ve çok değer verdiği bir araştırmacıdır. Hane Tüketim Paneli (HTP) AŞ yöneticisidir. Bulguları yukarıdaki yargıyı desteklemektedir.

İkame etkisi
HTP, adı üstünde, hanelerin tüketim kalıplarını araştırıyor. Ülkeyi temsil eden büyük bir sabit örneklemden 4.200 hane günlük alışveriş kayıtları bazında izleniyor. Her ay yapılan alışverişin miktar ve fiyat endeksleri hesaplanıyor. DİE endeksinde, malhizmet miktarları ve satın alındıkları mecra sabittir. HTP'de ise mal-hizmet miktarları ve satın alınan mecra tüketici davranışı ile birlikte değişmektedir. İlk bakışta önemsiz dursa bile çok önemli bir farktır.

Teknik ayrıntılarla sizi sıkmak istemiyorum. Sorun şudur: Gerçek yaşamda, tüketiciler nisbi fiyatı yükselen mal-hizmetlerden ya da mecradan vazgeçerler. Yerine daha ucuz mal-hizmeti yada mecrayı seçerler. Bu olguya "ikame etkisi" denir. Doğallıkla, sabit sepet bu olayı yakalayamaz. Tüketicinin pahalanan mal-hizmeti ya da mecrayı kullandığını varsayar. Dolayısı ile hesapladığı enflasyon tüketicinin fiilen karşılaştığı enflasyonun üstünde çıkar.

Dr. Özler dört ana mal-hizmet grubuna bakıyor: Gıda, içecek-meşrubat, ev ürünleri-hiz-metler, kişisel bakım ürünleri. Bunların her biri ve toplamı için 2001-2002 yılları ve 2003'ün ilk 10 ayı için 4.200 hanenin fiili enflasyonunu hesaplıyor. Bunları DİE'nin aynı mal-hizmet grupları için bulduğu değerlerle karşılaştırıyor.

Enflasyondaki sapma
ikame etkisi özellikle 2001 yılında çok yüksek bulunuyor. Kriz ortamında vatandaş hızla ucuza yöneliyor. TÜFE'de fiyat artışı yüzde 80.7 iken HTP'de yüzde 37.6 çıkıyor. Arada 43.1 puan fark var. Krizden çıkış ve enflasyonun gerilemesi ile birlikte ikame etkisi de azalıyor. 2002'de 2.5 puan ve 2003'de 1.3 puana düşüyor. Bir başka yöntem, üç yıllık toplam enflasyonu karşılaştırmaktır. DİE'nin ve HTP'nin üç yıllık toplam enflasyon verilerini birbirine bölüyoruz. Üç yılda TÜFE'nin bu gruplarda enflasyonu yüzde 35.7 daha yüksek ölçtüğünü saptıyoruz. Dikkatinizi çekerim. Hesaplar TÜFE'nin tümü için değil, bir alt bölümü içindir. Ancak, ikame etkisi sadece bu mal-hizmet grubu ile sınırlı kalmayacaktır. Tüketicinin HTP tarafından izlenmeyen mal-hizmetlerde de daha ucuzlarına yönelmesi doğaldır.

Yukarıdaki yüzde 35.7 sayısı çok önemli. Başka bilmecelerin açıklanmasında çok işimize yarayacak. Dr. Güntaç Özler'e fevkalade aydınlatıcı araştırmasını kamuoyu ile paylaştığı için özellikle teşekkür ediyorum.