Hiçbir zaman bütün mal ve hizmetlerin fiyatları aynı oranda yükselmez. Bazıları daha fazla bazıları daha düşük oranda yükselir. Zaman içinde mal ve hizmetlerin birbirlerine kıyasla fiyatı değişir. "Nispi fiyat" kavramı bu olguyu özetler. Bir an için sıfır enflasyon düşünelim. Ne olacak? Bazı ürünlerin fiyatı mutlak olarak yükselirken diğerlerinin fiyatı mutlak olarak düşecek. Bu durumda vatandaşın da neyin ucuzladığını neyin pahalılandığını görmesi ve anlaması kolaylaşacak. Yüksek enflasyon nispi fiyatlardaki değişimin görülmesini zorlaştırır. Öğrencilerimize enflasyonun maliyetlerini anlatırken bunu mutlaka vurgularız. Çünkü piyasa mekanizmasının etkin çalışmasında nispi fiyatların son derece önemli rolü vardır.

Ucuzlayan ve pahalanan
Pazar günü TEFE'nin kamu, özel ve özel imalat alt kategorilerinde enflasyonun seyrine bakmıştık. Birikimli enflasyonu görebilmek için endeks değerlerini kullandık. Şimdi aynı yöntemi TÜFE'ye kullanıyoruz. Aşağıdaki tabloda ilk iki sütun 1994 yılı 100 alınarak hesaplanan Ocak 2002 ve Ocak 2003 endekslerini veriyor. Son sütunda ise endeksteki değişmeyi yani yıllık enflasyonu gösteriyoruz. İlk satır TEFE'nin kamu fiyatları endeksi; ikinci satır TÜFE endeksi; geri kalan ise TÜFE'yi oluşturan on alt grubun endeksleri. Sıralamayı birikimli enflasyonun en küçüğünden en büyüğüne doğru yapük. Böylece son sekiz yılda farklı mal ve hizmet gruplarındaki birikimli enflasyonu kolayca görebiliyoruz. Nispi fiyattaki değişimi iki endeksi birbirine bölerek kolayca hesaplayabiliyoruz. Örneğin ev eşyası fiyatları 57,4 katı, eğitim ise 103,2 katı artmış. Buradan eğitimin nispi fiyatının ev eşyasına kıyasla yüzde 80 yükseldiğini hesaplıyoruz. Kamu mallarının fiyatları 84,4 katı arttığına göre, gene ev eşyasına kıyasla kamu malları nispi fiyatının yüzde 47 arttığını buluyoruz. Tablodan açıkça görülüyor. Ev eşyası, gıda, giyim ve ayakkabı ve eğlence ve kültür bu dönemde nispi olarak ucuzlamış. Kamu fiyatları, eğitim, konut, ulaştırma ve sağlık ise nisbi olarak pahalılanmış.

Kamu açığının bedeli
Aslında işin aritmetik boyutu nispeten basittir. Birileri ortalamanın üstünde zam yaparsa, başkaları da ortalamanın altında zam yapmak zorunda kalırlar. Başka türlü olması mümkün değildir. Tablodan şöyle bir sonuç çıkartabiliriz. Denetlenemeyen kamu harcamalarını karşılamak için yapılan kamu zamlarının bedelini ilk dört sektörde üretim yapanlar daha fazla ödemişlerdir. Çünkü onlar fiyatlarını genel endeksin o oranda altında artırabilmişlerdir. Endekslerin seyri, iç piyasa için üretim yapan kesimlerin son dönemde neden bu kadar sıkıntılı olduklarını da açıklamaktadır. Piyasa koşulları fiyatlarını enflasyona paralel yükseltmelerine izin vermemektedir.