Milli gelir verilerini değerlendirmeye devam ediyoruz. Kısaca hatırlatalım. Yılın ilk yarısında milli gelir yüzde 10'un üstünde rekor büyüme hızları tutturmuştu. Yaz aylarında ekonominin aşırı ısınmasından korkuluyordu. Üçüncü çeyrekte yüzde 8 civarı büyüme bekleniyordu.

Üçüncü çeyrek sonucu cuma günü açıklandı. GSMH'nın sadece yüzde 4,7 büyüdüğü ortaya çıktı. Bırakın hızlı büyümeyi ya da tehlikeli bir ısınmayı, tam tersine, yaz aylarında ekonomi çok sert bir fren yapmıştı.

İlginç bir durumla karşı karşıya olduğumuzu sanırım kabul ediyorsunuz. İç içe birçok soru var. Tahminciler nasıl oldu da bunu göremedi? Acaba ölçme hatası mı yapıldı? Sert frene hangi faktörler neden oldu? Bu sorulara cevap aramak zorundayız.

Çeyrekten çeyreğe büyüme
Bugün okuyucularımı milli gelir karşılaştırmalarında kullanılan farklı bir yöntemle tanıştırmak istiyorum. Türkiye'de her çeyreğin milli geliri bir önceki yılın aynı çeyreği ile kıyaslanır. Milli gelirde bir yıl öncesine kıyasla değişim bulunur.

Bu kıyaslama yöntemi yararlıdır ama yeterli değildir. En azından daha iyi bir yöntem mevcuttur. Çeyrek milli geliri bir önceki çeyrek milli geliri ile karşılaştırılır. Bir önceki üç aya kıyasla ekonomik faaliyetlerin seyri saptanır.

Burada devreye bir başka sorun girer. Ekonomik faaliyet düzeyi mevsimlerden etkilenir. Örneğin tarımsal üretim ve turizm nedeni ile üçüncü çeyrek milli geliri yılın diğer üç çeyreğinden daha büyük çıkacaktır.

Sorunu mevsimlik etkiyi arındıran teknikler çözer. Enflasyon hesaplarında da aynı işlemi yaparız. Mevsimlik etki temizlenince, bir çeyrek milli gelirini bir önceki ile karşılaştırmak imkânına kavuşuruz.

Mevsimlik düzeltmeyi Tramo-Seats yöntemi ile yapıyoruz. 1987'nin ilk çeyreğinden 2004'ün üçüncü çeyreğine kadar giden bir seri elde ediyoruz. Bu seriye Hedrick-Prescott filtresi uygulayarak milli gelirin uzun dönem trendini buluyoruz.

Üçüncü çeyrekte gelir düşüşü
Bulgularımız gazetedeki köşemde yayımlanan grafikte gösteriliyor. Düz çizgi 2002 başından bu yana mevsimlik düzeltilmiş çeyrek GSYİH değerlerini (1987 fiyatları ile) ifade ediyor. Kesikli çizgi ise 1987'den bugüne gelen trendi yansıtıyor.

Bir çeyrekten diğerine GSYİH 2002 yılı ve 2003'ün ilk çeyreğinde artıyor. Irak savaşının etkisi ile 2003'ün ikinci çeyreğinde küçük bir azalma yaşanıyor. 2003'ün üçüncü çeyreğinde tekrar artış başlıyor. 2004'ün ikinci çeyreğine kadar sürüyor. 2004'ün üçüncü çeyreğinde ise GSYtH aniden sert şekilde düşüyor.

İkinci çeyrekten üçüncü çeyreğe GSYİH'deki azalmayı da ölçebiliyoruz. Üç ayda ekonomi yüzde 3,7 küçülüyor. Bunun yıllık değeri ise yüzde 13,9 küçülmeye tekabül ediyor. Sert frenden işte bunu kastediyoruz.

Son bir hususa dikkat çekelim: 2003'ün üçüncü çeyreğine kadar GSYİH uzun dönemli trendin altında seyrediyor. Ancak ondan sonra üstüne çıkıyor. Ama bu yılın üçüncü çeyreğinde tekrar uzun dönemli trendine geri dönüyor.