Bu ay yazı programım biraz saptı. Eylül ödemeler dengesi verileri ile üçüncü çeyrek itibariyle dış dengeyi değerlendirecektim. Maalesef araya başka konular girdi. Ay sonunu bulduk. Haftaya Ekim ödemeler dengesi açıklanıyor. Onu bekleyeceğim.

Uluslararası parite hareketlerine de eğilemedik. Amerikan Doları'nın başta euro olmak üzere pek çok ülke parası karşısında değer kaybetmesi haklı olarak insanların ilgisini çekiyor. Bol senaryo yazılıyor. Sanırım bu konuda da kanaat belirtmek gerekiyor.

Bugün doların TL karşısındaki seyrine parkedeki değişimin etkisine bakacağım. Daha açık soralım. TL'nin dolar karşısında değer kazanması, ne ölçüde TL'nin genel değer kazanmasını, ne ölçüde doların değer kaybını yansıtmaktadır?

Basit bir döviz sepeti
Bu hesaba neden ihtiyaç duyuyoruz? Çünkü Türkiye'nin çok ilginç bir özelliği var. Döviz gelir ve giderlerinde AB'nin payı üçte ikiden fazla duruyor. Halbuki çeşitli nedenlerle Amerikan Doları servet saklama ve hesap birimi fonksiyonlarını hakimiyetinde tutuyor.

Neticede hem genel kamuoyu hem de ekonomik aktörler döviz kuru deyince dolar kurunu anlıyorlar. TL'nin dolar karşısındaki hareketleri ile TL'nin değeri az çok özdeş kabul ediliyor. Dolar aşağı gidince genelde TL'inin değer kazandığı düşünülüyor.

Bu tür sorunlarda iktisatçıların getirdiği çözüm bir döviz sepeti tanımlamaktır. 2000 yılında Merkez Bankası kur çapası "1 dolar + 0.77 euro" döviz sepeti ile hesaplanmıştı. Ben "1 dolar +1.5 euro" önermiştim.

Son dönemde daha basit bir sepet kullanıyorum: "0.5 dolar + 0.5 euro". Hesabı da çok kolay oluyor. Dolar ve euro kurlarını toplayıp ikiye bölmek yetiyor. Elde edilen sepet kuru daima dolar ve euro kurlarının tam ortasında yer alıyor.

Gazetedeki köşemde yer alan grafikte Ekim 2001'den bugüne aylık ortalamalar olarak dolar, euro ve sepet kurlar gösteriliyor. Ekim 2001-Temmuz 2002 arasında parite 1'in altında kalmış. Temmuz 2002-Kasım 2002 arası parite 1 olmuş. Aralık 2002'den bu yana parite 1'in üstüne çıkmış.

Parite sabit kalsa
Sepet kuru Temmuz 2002'den bu yana 1.600.000 TL civarında küçük dalgalanmalar gösteriyor. Irak savaşı döneminde 1.700.000 TL'ye çıkıyor. 2003 yazında ve 2004 ilkbaharında 1.500.000 TL'ye iniyor. Haziran 2004'ten bu yana 1.650.000 TL civarında istikrarlı seyrediyor. Ya bugün? "Euro = 1 dolar" paritesi için doların değerini 1.670.000 TL buluyoruz. Fiili kur 1.450.000 TL olduğuna göre, aradaki 220.000 TL'nin parite değişiminden kaynaklandığını söyleyebiliyoruz.

Son olarak paritenin Ekim 2001 düzeyinde (0.92) kaldığını varsayalım. Sepetin değerini sabit tutan dolar kurunu 1.740.000 TL olarak hesaplıyoruz. Ekim 2001'de dolar 1.600.000 TL imiş. Yani parite etkisi hariç, TL son üç yılda dolara karşı yüzde 9 değer kaybetmiş. Bu da sepetin Ekim 2001 ve Kasım 2004 değerleri arasındaki farka eşittir.