Salı günü başladığımız yazıya devam ediyoruz. Türkiye'de vatandaş döviz kuru ile çok yakından ilgileniyor. Buna karşılık dalgalı kur rejiminde hangi faktörlerin döviz kurunu etkilediği konusunda ciddi yanılgılar hâlâ sürüyor. Bir: önemli bir kesim döviz kurunu hâlâ hükümetin saptadığını düşünüyor. İki: piyasaya güven yok. Kur hakkında komplo ve manipülasyon teorileri taraftar buluyor. Üç: enflasyondan döviz kuruna giden otomatik bir nedensellik varsayılıyor. Bugün önemli gördüğümüz diğer yanılgılan ele alacağız.

Dış denge ve döviz kuru
Sadece genel kamuoyu ile sınırlı kalmayan, profesyonel iktisatçılar arasında da taraftar bulan bir başka yanılgı vardır, özetle döviz kuru ile dış denge (cari işlemler açığı) arasında kısa dönemde bile bire bir ilişki kurulabileceğine inanılır. İlişkinin mantığı basittir. Cari işlemler açığının büyümesi döviz talebini arttırır. Aynı anda cari açık ekonomik aktörlere ülke parasının değer kaybedebileceği işaretini gönderir. İkisi birleşince ülke parası değer kaybeder. Bu analiz kesinlikle doğrudur. Bir ekonominin uzun dönemde çok büyük dış açıklar verebilmesi fizik olarak olanaksızdır. İşin püf noktası "uzun dönem" ne kadar uzun olduğunda yatar. Birkaç hafta mı? Birkaç ay mı? Bir kaç yıl mı? Yoksa daha da uzun mu? Bu noktada devreye ödemeler dengesinin sermaye hesabı girer. Cari işlemler açığının finansman biçimi dönem uzunluğunun belirlenmesinde temel etkendir. Yabancı sermaye girişi, uzun dönemli borçlanma, borsa yatırımları yada kısa vadeli borçlanma farklı sonuçlar verir. Örneğin tümü yabancı sermaye girişi ile karşılanan bir açığın yıllarca kurda bir düzeltme olmaksızın taşınması mümkündür. Buna karşılık üretici kredileri ve sıcak para ile finansmanın kısa sürede kura yansıma ihtimali çok daha yüksektir. Dış denge analizinin geri planında reel kur kavramı yatar. Nominal döviz kuru ülke içi fiyatları dış dünya fiyatlarına dönüştürmeyi sağlar. Nominal kur sayesinde aynı para cinsinden ifade edilen fiyatları içeride ve dışarıda karşılaştırarak reel döviz kuruna ulaşırız. Karışık gibi duran bu ifade aslında basit bir sorunun cevabıdır. Otomobil, kamyon, gömlek, ayakkabı, buzdolabı, televizyon, ütü, vs. dış ticarete konu olan mallar o nominal kurdan ülke içinde mi daha ucuz yoksa dışarıda mı? Ona göre ihracat ya da ithalat fazla olacaktır. Görüldüğü gibi reel kur teorik olarak çok basittir. Buna karşılık ölçülmesi son derece karmaşık ve zordur. Bir: reel kur dışında başka ekonomik faktörler de dış ticaret dengesine etki yapar. İki: ölçmede kullanılan fiyat endeksleri rekabet gücünü yansıtmayabilir. Örneğin maliye ve para politikaları iç talep ve ithalat üstünden dış dengeyi etkiler. Dış konjonktür ihracat üstünden dış dengeye etki yapar. Faktör fiyatları ile enflasyon arasındaki ilişki ekonomik konjonktüre göre değişebilir. Neticede ülke parasının değeri ile dış denge arasında bağ ancak uzun dönemde devreye girer. Bir başka yazıda Türkiye ve dünyadan anlattıklarımı destekleyen örnekler vereceğim.