Merkez Bankası 2002 yılı ödemeler dengesini yayınladı. Aralık dış ticaret verileri gelince durum ortaya çıkmıştı. Cari işlemler dengesinde 1,8 milyar dolar açık var. Geçen gün de yazmıştım. Benim 2002 tahminlerimden sadece dış dengede ciddi sapma görülüyor. Cari dengede açık oluşmasına rağmen 2002'de döviz kurundaki değişim enflasyonun altında kaldı. Yılbaşı sonrasında da savaş ihtimaline ve diğer ekonomi dışı sorunlara rağmen kur yatay seyretti. Acaba nedeni IMF'den alınan kaynaklar mı? Öyle durmuyor. Ödemeler dengesi IMF'den 6,4 milyar dolar geldiğini gösteriyor. Buna karşılık Merkez Bankası rezervlerinde 6,2 milyar dolar artış olmuş. Yani IMF parası olduğu gibi döviz rezervine gitmiş.

Ayrıntılara bakıyoruz
Aşağıdaki tabloda 1998-2002 arası beş yıl için cari işlemler dengesinin ana kalemleri yer alıyor. İlk sütun ödemeler dengesi tanımına göre dış ticaret açığını veriyor. Yani dış ticarete bavul ticareti, altın ve transit ticareti ekleniyor. Navlun düşülüyor. İkinci sütunda görünmeyen adı verilen kalemlerin biri hariç geri kalanının net sayılan var. Turizm, faiz, navlun, taşımacılık ve kâr transferi kalemlerini kapsıyor. Üçüncü sütunda ise bunlar dışındaki diğer gelir ve gelirlerin net değeri yer alıyor. Dış ticaret açığının 2001'e kıyasla 4,1 milyar dolar arttığını görüyoruz. Ama dış ticaret açığı 1998-2000 döneminin altında kalmış. 2000'e kıyasla 13,7 milyar dolarlık bir düzelme görülüyor. İkinci sütunda yer alan görünmeyen net gelirleri 2002'de ,8 milyar dolar yükselmiş. 2000'e kıyasla da küçük bir artış var. Ancak 1998'e kıyasla 2 milyar dolar azalma da dikkatimi çekiyor. Üçüncü sütundaki diğer gelirlerin seyri son derece ilginç. 1998'de 5 milyar dolar, 2000'de 4,2 milyar dolar iken 2001'de 2,8 milyar dolar azalarak 1,4 milyar dolara inmiş. 2002'de tekrar 1,6 milyar dolar düşüp eksi bakiye vermiş. İşçi dövizleri de benzer bir manzara çiziyor. 2001'de 1,4 milyar dolar, 2002'de tekrar 0,3 milyar dolar daha gerileme saptıyoruz. 2002 yılında işçiler 2000'in 1,7 milyar dolar ya da üçte biri oranında daha az döviz yollamışlar.

Neden acaba?
Soru basit. 2000'den 2002'ye ne oldu ki diğer gelirlerde 4,4 milyar dolar, işçi dövizlerinde 1,7 milyar dolar, toplam 6,1 milyar dolar daha az döviz geldi? Üç hipotez teklif edebiliriz. Birincisi parite değişimidir. Ancak son sütunda verilen euro-dolar paritesinde çok küçük bir oynama görülüyor. İkincisi işçilerin fakirleşmesi ve diğer gelirlerin kurumasıdır. Olmaz diyemiyoruz. Ama nasıl olduğunu anlamakta zorlanıyoruz. Üçüncüsü, siyasi ve ekonomik belirsizliğin yarattığı güvensizlik ortamında kazanılan dövizlerin yurt dışında tutulmasıdır. Yani sermaye kaçağıdır. Sermaye kaçağının cari işlemler dengesine de sirayet ermesidir. Son bir hesap yapalım. Diğer gelirler ve işçi dövizleri 2000 yılı düzeyinde gerçekleşmiş olsa acaba cari işlemler dengesi ne çıkardı? 1,8 milyar dolar fiili cari işlem açığını 6,1 milyar dolar kayıpla toplayınca 4,3 milyar dolar fazla buluyoruz. Döviz kurundaki yatay seyri bu şekilde daha iyi açıklayabildiğimiz! düşünüyorum.