Nereden çıktı bu başlık diyeceksiniz. Sebze ve meyve fiyatları hakkında bir yazı yazmaya oturdum. Domatesin, patatesin, kavunun fiyatlarına bakarken aklıma Barış Manço'nun şarkısı geldi. Rahmetlinin orkestrasında müzisyenlik yapmıştım. Fırsattan istifade kendisini anmak istedim.

Taze sebze ve meyvenin kültürümüzde yeri şarkı sözü olacak kadar önemlidir. Küreselleşme öncesinde Avrupa'ya gidenler manav tezgâhlarının fakirliğine çok şaşırırdı. Bugün bile Türkiye'deki sebze-meyvenin bolluğu ve lezzeti yabancıları çok etkiler.

Mutfaktaki önemi doğallıkla enflasyon hesaplarına da yansıyor. Enflasyonu ölçmek kullanılan tüketim sepeti tüketici davranışları araştırması ile saptanıyor. Ortalama ailenin bütçesinde sebze-meyvenin ciddi bir yer aldığını tahmin etmek çok zor değil.

Mal bazında enflasyon
Önce bu sebze-meyve fiyatları ile neden ilgilendiğimi açıklamak istiyorum. DİE endekslerle birlikte başka bilgiler de yayınlıyor. Bunlardan biri o ay içinde fiyatı en az ve en çok artan mal ve hizmetlerin listesidir. Her malın son ay ve son oniki ayda fiyat değişimi gösterilir.

Bu listeye her ay bir göz atarım. Normal dışı eğilimleri anlamaya çalışırım. Eylül enflasyonu yayınlanınca gene öyle yaptım. Bir husus hemen dikkatimi çekti. Sebze-meyve fiyatlarında eylülde büyük düşüşler yaşanmışta. Ona rağmen bunların yıllık fiyat artışı genel enflasyonun çok üstünde seyrediyordu.

Birkaç örnek vermekte yarar var. Eylülde domatesin fiyatı yüzde 20,3 azalmış. Ama ona rağmen geçen eylülden yüzde 91 daha yüksekmiş. Karpuzun fiyatı yüzde 9,7 düşmüş. Yıllık fiyat artışı yüzde 50,5 olmuş. Patates fiyatı yüzde 33,3 gerilemiş. Fakat yıllık artışı yüzde 70,1 olmuş. Halbuki yıllık TÜFE artışı sadece yüzde 23'ten ibaret.

Aynı eğilim TEFE'de görülüyor. Eylülde taze fasulye fiyatı yüzde 9,6 düşerken yıllık artış yüzde 48,2 olmuş. Kavun fiyatı yüzde 13,7 azalırken yıllık yükseliş yüzde 77,2 çıkıyor. Yaş üzüm fiyatı yüzde 35,3 gerilerken yıllık artış yüzde 49,1 tutuyor. Halbuki yıllık TEFE artışı sadece yüzde 19,1'den ibaret.

Bu sayılar bize ne söylüyor? Eylül 2002'den Ağustos 2003'e sebze-meyve fiyatlarında fevkalade yüksek artışlar olmuş. Fiyatlar eylülde ciddi şekilde düşmüş. Ona rağmen sebze-meyve fiyatlarındaki artış hâlâ genel enflasyonun çok üstünde kalmış.

Gıda enflasyonu
Aynı durumu alt-endeksler düzeyinde de izleyebiliyoruz. Sebze-meyve TÜFE'nin "gıda" kalemi içinde yer alıyor. Tüm diğer gıda ürünleri de bu kalemde gösteriliyor. Gıda ürünlerindeki enflasyon düşük gelirli aileler için fevkalâde önemli.

Ne olmuş? Eylül 2002'den Nisan 2003'e gıda kaleminde artış yüzde 36 iken genel enflasyon yüzde 21,2'de kalmış. Geçen kış gıda maddesi fiyatlarında büyük bir artış yaşandığı anlaşılıyor. Eylül itibarıyla durum biraz normalleşmiş. Yıllık gıda maddeleri enflasyonu yüzde 29,4'e gerilemiş. Genel enflasyon yüzde 23'e çıkmış. Ancak, hâlâ 6,4 puan fark var.

Son bir gözlem yapalım. 1994 yılını 100 alınca, eylül sonu itibarıyla gıda maddeleri fiyat endeksi 7.143, genel endeks ise 8.502 olmuş. Yani dokuz yılda gıda fiyatlarındaki artış genel enflasyonun yüzde 12,5 altında kalmış. Önümüzdeki dönem için enflasyon tahmini yaparken bu gibi ilginç özelliklerin hesaba katılması gerekiyor.