Ünlü Amerikalı iktisatçı Paul Krugman'ın İstanbul'u ziyareti üstüne başlattığımız yazı dizisine devam ediyoruz. Pehlivan tefrikasına dönüştürdüğümü düşünebilirsiniz. Dünya ekonomisinin hala ABD'ye çok bağımlı olduğunu özellikle hatırlatırım.

Şu ana kadar ne gördük? Bir: Krugman çok karamsar. İki: Geri planda muhafazakarlarla ilericiler arasındaki siyasi kutuplaşma var. Üç: Bu kavga bütçe disiplinini bozuyor. Dört: Aynı anda ekonomi büyük dış açık veriyor.

Böylece ABD iç politikası ile dünya ekonomisinin kesiştiği yere, yani doların diğer paralar karşısındaki değerine geliyoruz. Doların değeri denince Türkiye'de akla hemen euro geliyor. Parite sözcüğü ile tüm diğer paraları da kasdediyoruz.

Dolar tepetaklak aşağı
Krugman'in yazdığı karamsar senaryonun özünde bir gün diğer ülkelerin ABD dış açıklarını finanse etmeyi reddetmesi yatıyor. Bugünkü durumun bir ya da birkaç yıl daha gidebileceğini ama eninde sonunda sona ereceğini söylüyor.

Sermaye girişi yavaşlayınca dolar hızla değer kaybetmeye başlıyor. Değer kaybı ihracatı arttırıp ithalatı kısacağı için üretim açısından olumlu duruyor. Öte yandan maliyetler üstünden enflasyonu tırmandırıyor. Merkez Bankası mecburen faizleri yükselterek para politikasını sıkıyor. ABD ekonomisi resesyona giriyor.

Benzer bir fasit daireyi Türkiye 1998-99'da yaşamıştı. Resesyon ve faiz artişı beraberce bütçe açığını büyütüyor. Bu da dolara güveni azaltıp dolardan kaçışı teşvik ediyor. Tekrar değer kaybı, tekrar faiz yükselmesi, ekonomi tehlikeli sulara doğru yol alıyor.

Dolar euroya karşı nereye kadar düşer? Bu soruya her iktisatçı başka cevap veriyor. Fiili sayının özellikle Çin'in tavrına bağlı olduğu vurgulanıyor. Örneğin Krugman makul euro/dolar paritesi için 1.40 diyor. Kısa süreler için bu düzeyin de üstüne çıkabileceğini ekliyor.

Dünyanın açmazı
Doların değer kaybına geri kalan dünya açısından bakalım. Bir yandan ABD'nin rekabet gücü artıyor. Aynı anda resesyon ABD'nin ithalat talebini kısıyor. İki etkinin toplamı ABD'ye ihracat yapan ülkelerin aniden büyük bir talep kaybı ile karşı karşıya gelmeleridir.

Bence gelinen nokta çok ilginçtir. Cari denge fazlası veren ülkeler elde ettikleri kaynaklan ABD'ye yatirdıklan sürece sistem çalışacaktır. Vazgeçtikleri anda bundan en büyük zararı kendileri göreceklerdir.

Görüldüğü gibi aşırı değerli doların büyük dış açıklara neden olması ABD'den çok dış fazla veren ülkelerin sorunu haline dönüşmektedir. Dolayısı ile doların bugünkü değerini zannedilenden çok daha uzun süre koruması ihtimali yüksektir.