2003'ün ilk çeyreğinde GSMH'nın yüzde 8,1 büyümesine ilginç tepkiler geldi. En sık "Hoca bu ne biçim büyüme, hiç hissedilmiyor" şikâyetini duydum. Böylece günlük yaşamla büyüme verileri arasında bir tutarsızlık olduğu ifade ediliyor.

Olaya daha teknik düzeyde bakanlar ise "stok değişmelerinin" milli gelir içinde giderek öneminin artmasına dikkat çekiyorlar. Şöyle bir manzara ortaya çıkıyor. Ekonomide üretim satışlardan çok daha hızlı artıyor. Üretilip satılmayan kısım firmalar tarafından stok olarak tutuluyor.

Okuyucularım benim bilmeceleri sevdiğimi bilir. İktisatçı biraz hafiye gibi davranmalıdır. İpuçları farklı verilerdir. Bunları bir araya getirerek de hafiye cinayeti çözer. iktisatçı da bilmeceyi açıklar.

GSYİH-İç talep ilişkisi
İç piyasa dediğimiz üç ana harcama kaleminden oluşur. Son on iki ayda 1987 sabit fiyatları ile iç piyasadaki harcamanın yüzde 70'i özel tüketim harcamalarından gelmiş. Yüzde 7'si kamu tüketiminden, yüzde 21'i de yatırım harcamalarından kaynaklanmış.

Bu üç ana iç harcama kalemi toplamına "stok hariç iç talep" adını veriyoruz. Son on iki ayda stok hariç iç talebin GSYİH'ye oranı yüzde 90 çıkıyor. Vatandaşın hissettiği işte bu büyüklük. İç piyasa açıkça GSYİH'nin on puan altında kalmış.

Aşağıdaki grafikte 1987 sonundan 2003'ün ilk çeyreğine kadar sabit 1987 fiyatları ile on iki aylık GSYİH ve stok hariç iç talebin seyri gösteriliyor. Bence çok önemli bir grafik. Son dönemde Türkiye ekonomisinde yaşanan büyük dönüşümü çok iyi ifade ediyor.

Ne görüyoruz? Şubat krizine kadar iç piyasadaki harcamalar daima GSYİH'nin üstünde seyrediyor. Kriz bu durumu değiştiriyor. 2001'de iç harcama düşüyor. Ondan sonra da toparlanmıyor. Ekonomideki canlanma sırasında da stok hariç iç talep GSYİH'den daha yavaş artıyor.

Stoklar ve dış talep
Toplam iç talebe ulaşmak için ana harcama kalemlerine stoklardaki değişim ekleniyor. Ona mal ve hizmet ihracat-ithalat farkı anlamına gelen dış talep eklenince GSYİH'ya ulaşılıyor.

Son 12 aydaki sabit fiyatlarla GSYİH'nin yüzde 6'sı kadar stok değişimi olmuş. Yani üretimin yüzde 6'sı satılmamış, stoklara gitmiş. 2003'ün ilk çeyreğinde bu oran yüzde 10'a yükselmiş.

Gelelim dış talep yani mal ve hizmet ihracat-ithalat farkına. Sabit fiyatlarla son on iki ayda dış talep GSYİH'nin yüzde 4'ü oranında artı veriyor. Yani ihracat ithalatın üstünde seyrediyor. Stok değişimi arti dış talebi toplayınca GSYİH ile stok hariç iç talep arasındaki yüzde 10'luk farka ulaşıyoruz.

Bilmecenin anahtarları bu iki kalemde yatıyor. Bir sonraki yazıda açıklayacağız.