Pazar günü kamu borcunun bazı özelliklerine baktık, iç borç/dış borç, TL borç/dövizle borç, piyasaya borç/kamuya borç ayırımlarını gördük. Bunları karıştırma halinde ortaya çıkabilecek yanılgılara işaret ettik. Hazır konu açıldı, ortalıkta dolaşan bir başka borç sayısını büyüteç altına alalım. 2003 yılında devletin 90 milyar dolar borç geri ödeyeceği sürekli söyleniyor. Bu sayıyı bir yerde okuduğunuza ya da birinden duyduğunuza eminim. 90 milyar dolar çok büyük para. Milli gelirin az çok yarısına eşit. İnsanın dudağını ucuklatıyor. Gayri ihtiyari "yahu, nereden bulacağız bu kadar çok parayı!" dedirtiyor. Hakikaten, bu kadar borç nasıl geri ödenir?

Borç ödeme ve finansman programı
Kamu borçlarını Hazine yönetiyor. Her yıl için bir borç ödeme ve finansman programı Hazine tarafından hazırlanıyor. O yıl ödenecek borçların bir bölümü daha önce alınan borçlar. Bunların vadeleri biliniyor. Bir bölümü ise o yıl alınacak ama vadesi yıl içine düşen borçlar. Hazine bunlan da tahmin ediyor. Tahmine dayandığı için hata payı var. Dolayısı ile farklı senaryolar yazıp Hazine'den farklı sayılara ulaşmak da mümkün. Bir de kur sorunu var. Bu yıl ödenecek borç ve faizlerin bir bölümü TL, bir bölümü ise döviz cinsinden. İkisini aynı tabloda toplamak için bir döviz kuru tahmini yapmak gerekiyor. Dalgalı kur rejiminde kuru öngörmek de o kadar kolay değil. Benim elimdeki borç geri ödeme ve finansman tablosu Dış Yatırım Menkul Değerler Araştırma Bölümü tarafından hazırlanmış. Ortalama dolar kuru 1.750.000 TL alınmış. 2003 yılında toplam borç servisi 163,7 ktr. TL (93,4 milyar dolar) çıkıyor. Şubat sonu itibariyle 100 ktr. TL olan dış borç için 12,6 ktr.TLsi anapara, 7,4 ktr.TLsi faiz olmak üzere toplam 20 ktr. TL ödeniyor. 253,3 ktr. TL iç borç için ise 85,7 ktr. TLsi anapara, 58,1 ktr. TLsi faiz olmak üzere toplam 143,8 ktr. TL ödeniyor. Ortada bir bilmece var. İç borç dış borcun 1,6 katı. Ama iç borç servisi dış borç servisinin 7 kat. İç borcun üçte birinin döviz cinsinden olduğunu da hatırlatalım. Borç ödeme sayılarını bozan, TL borcunda vadelerin çok kısa olmasıdır.

Bir sayısal örnek
İki ülkeye A ve B diyelim. İkisinde de yıl başında toplam kamu borcu 150 milyar dolar olsun. A ülkesi yıl içinde hiç net borçlanmaya gitmesin. Yani yıl sonunda da borcu 150 milyar dolarda kalsın. B ülkesi yıl içinde 10 milyar dolar ek borç alsın. Yıl sonunda borcu 160 milyar dolara çıksın. A ülkesinde borcun ortalama vadesini 3 ay, B ülkesinde ise 5 yıl kabul edelim. A ülkesi yıl içinde aynı borcu dört defa ödeyecek ve geri borçlanacak. Toplam 600 milyar dolar borç ödeyecek ve alacak. A ülkesi ise borcun beşte biri 30 milyar dolar ödeyecek. Ödediğini arti ek 10 milyar dolan borçlanacak. Toplam 40 milyar dolar ediyor. Dikkatinizi çekerim. A ülkesinde borç sabit kalırken B ülkesinde 10 milyar dolar yükseldi. Buna karşılık borcunun vadesi kısa olduğu için A ülkesi B ülkesinin on beş katı daha fazla brüt borçlanma yaptı. İki farklı ölçü bize iki farklı sonuç veriyor. Borç ödeme ve finansman programına bakarsanız A ülkesi felâket borçlanıyor. Sonra yıl sonunda borcu sabit kalıyor. Aynı programa göre B ülkesi sanki hiç borçlanmıyor. Ama yıl sonunda borcu artıyor. Yukandaki bilmecenin cevabını bu şekilde vermiş oluyoruz.