Şu sıralar sık sık Anadolu kentlerine gidiyoruz. Salı gecesi Kayseri'de Ekodiyalog yaptık. Bir izleyici konut ve otomobil alımına yönelik tüketici kredilerindeki artışın kurdaki son dalgalanma ile ilişkisini sordu. Oturum başkanı Ege Cansen benim cevaplamamı istedi.

Doğrudan bir ilişki olmadığını ama beklentiler aracılığı ile etkilediğini söyledim. Ege ikna olmadı. Ben analizimde ısrar ettim. Öyle kaldı. Önemini düşünerek konuyu yazıya taşıyorum.

Önce doğrudan etkinin işleyişine bakalım. Tüketici kredileri ile daha fazla konut ve otomobil satılıyor. İlkinde ithalat payı düşük ama ikincisinde yüksek. Artan ithalat ek döviz talebi yaratıyor. Döviz talebindeki artış kuru yükseltiyor.

Gelelim dolaylı etkinin işleyişine. Tüketici kredilerindeki artışın cari işlemler açığını büyüterek gelecekte kuru yukarı iteceği hesaplanıyor. Dolayısı ile gelecek kur yükselmesine karşı pozisyon almak isteyenler döviz talep ediyor. Kur yukarı gidiyor.

Geçmişten örnekler
Ortada iki farklı süreç var. Birine gerçek, diğerine beklenti diyelim. Gerçek olan, tüketici kredilerindeki artışın yarattığı ek ithalattır. Ancak, gözlemi yaptığımız 11 Mayıs 2004 tarihinde ithalat artışı kuru etkileyecek bir döviz talebi artışına dönüşmemiştir.

Beklenti ise tüketimin ve ithalatın bundan sonraki seyri hakkındaki tahminleri yansıtmaktadır. Üstelik tahminlerin mutlaka doğru olması gerekmez. Ancak gözlemi yaptığımız tarihte kuru etkileyecek bir döviz talebi artışına neden olmuşlardır.

Yakın dönemde kur hareketlerine bakınca, ekonominin temel gerçekleri aynı kalırken döviz kurunda büyük dalgalanmalar yaşandığını görüyoruz. Çoğumuzun hatırladığı verileri kısaca gözden geçirelim.

Bundan iki buçuk yıl önce, 20 Ekim 2001'de dolar 1.636.000 TL'yi gördü. Sonra 22 Nisan 2002'de (iki yıl önce) 1.299.000 TL'ye geriledi. Ama 1 Ağustos 2002'de tekrar 1.688.000 TL'ye tırmandı. 2002'yi 1.512.000 TL'de bitirdi.

Devam edelim. 26 Mart 2003'te 1.735.000 TL oldu. Altı ay sonra 25 Eylül 2003'de 1.349.000 TL'ye düştü. 10 Ekim 2003'te 1.498.000 TL'ye çıktı. 5 Nisan 2004'de 1.301.000 TL'ye indi.

Sormadan edemiyorum. Böylesine ciddi kur dalgalanması sırasında ekonominin hangi temel gerçeği değişti? Maliye politikası mı? Para politikası mı? Emek piyasası esnekliği mi? Döviz kazanma gücü mü?

Beklenti gerçek değildir
Bence manzara çok açıktır. Önce Ekim 2001'de, sonra Ağustos 2002'de, nihayet Mart ve Ekim 2003'te doları yukarı iten beklentiler yanlış hesap ve tahminlere dayanıyordu. Yanlışlığın kanıtı kurun tekrar geriye dönmesidir.

Son olarak, beklentilerin oluşumunda geçmiş hataların bu kez de hata yapıldığı anlamına gelmediğini vurgulayalım. Ama daima bir hata payı olduğunu unutmayalım. Adı üstünde, beklenti gelecekle ilgili öngörüdür. Gerçeğin kendi değildir.