1994-2003 arası on yıl için toplam ödemeler dengesini inceliyoruz. Dış dünya ile ilişkilerde uzun dönem eğilimlerini saptamayı amaçlıyoruz. Böylece kamuoyunu tedirgin eden dış açık konusuna açıklık kazandırmayı umut ediyoruz.

Geçen yazıda mal hareketlerinde GSMH'nın yüzde 6.4'üne ulaşan dış ticaret açığı saptadık. Bugün döviz kazandıran ve harcayan mal-dışı iktisadi faaliyetlere bakıyoruz. Ödemeler dengesi sınıflamasında bunlara "görünmeyenler" deniyor.

Neden görünmeyen? Çünkü bunların ülkeden çıkışı ya da ülkeye girişi mal hareketleri gibi birebir kayda geçmiyor. Mal hareketleri gümrüklerde işlem bazında izleniyor. Görünmeyenler ise ancak döviz hareketihalinde kaydediliyor. Nakit döviz ödeyerek hediye alan bir turist düşünelim. Dükkancı bu dövizi bozdurursa, döviz geliri oluşuyor. Dövizi kasasında saklar ya da döviz büfesi aracılığı ile bir başka vatandaşa satarsa, kazanılan döviz cari işlemler dengesinde gözükmüyor.

Görünmeyenlerin dağılımı
Ödemeler bilançosunda görünmeyen döviz gelir ve giderleri üç ana kategoride sınıflandırılıyor: hizmetler, yatırım gelirleri ve transferler. Doğallıkla her biri kendi içinde alt-kalemlere bölünüyor. Gazetedeki köşemde görünen tablo sonuçları özetliyor. İlki, adı üstünde, hizmet sektörlerinin dış ticaretini kapsıyor. İkincisinde kâr ve faiz gibi sermaye gelirleri yer alıyor. Üçüncüsü başta işçi dövizleri olmak üzere karşılıksız transferleri gösteriyor.

Hizmet ticareti, turizm, navlun ve sigorta, inşaat-mütahhitlik, finansal hizmetler, diğer ticari hizmetler ve resmi hizmetler kalemlerinden oluşuyor. 10 yılda Türkiye'nin hizmet dengesi 93 milyar dolar (GSMH'nın yüzde 5'i) fazla veriyor. Yatırım dengesi doğrudan yatırımların temettülerini, borsa kârlarını ve borç faizlerini kapsıyor. Her üç kalemde de Türkiye'nin giderleri gelirlerinin altında kalıyor. 10 yılda yatırım gelirleri dengesi 38 milyar dolar (GSMH'nın yüzde 2.1'i) açık veriyor.

Yurt dışında çalışan vatandaşların ülkeye yolladıkları dövizler ve yaptıkları bedelsiz ithalat transferler kategorisinin en önemli kalemini oluşturuyor. Onun dışında resmi hibeler de var. 10 yılda transferlerden 44 milyar dolar (GSMH'nın yüzde 2.4'ü) döviz giriyor.

Görünmeyenler dengesi
Görünmeyenler dengesinde dış ticaret dengesinin tam tersi bir eğilim izliyoruz. 10 yılda görünmeyenler dengesi 99 milyar dolar (GSMH'nın yüzde 5.4'ü) fazla veriyor. Ticaret açığı ile görünmeyenler fazlası arasındaki ilişkiyi bir sonraki yazıda cari işlemler dengesini ele alırken göreceğiz. Görünmeyenler dengesindeki fazlanın 53 milyar doları turizm kesiminden kaynaklanıyor. İşçi dövizleri faizleri ödediği gibi üstüne 6 milyar dolar kalıyor. Fazlanın geri kalan 40 milyar doları inşaattan ve tam ayrıntısına girilemeyen diğer hizmet gelirlerinden elde ediliyor.