1994-2003 arası 10 yıllık dönem için ödemeler dengesini inceliyoruz. İlk yazıda mal dış ticaretine, ikinci yarıda maldışı ticarete (hizmet ve diğer görünmeyen döviz gelir ve giderlerine) baktık. Bugün ikisini bir araya getiriyoruz.

Ödemeler dengesinin döviz kazanç ve harcamalarını gösteren bölümüne cari işlemler dengesi denir. Teşbihte hata olmaz. Cari dengeyi şirketlerin kâr-zarar hesabına benzetebiliriz.

Ülkenin tüm döviz gelirleri ve tüm döviz giderleri cari işlemler dengesine kaydedilir. Gelirler giderlerden büyükse fazla, tersine durumda ise açık oluşur. Dış dünya ile ilişkilerde cari denge son derece önemli bir göstergedir.

Tanım icabı, cari denge fazlası veren ülke dış varlıklarını, cari denge açığı veren ülke ise dış yükümlülüklerini artırır. Bunlar borç-alacak, doğrudan yatırım ya da portföy yatırımı biçimlerini alabilir. Bazı ülkeler yapısal nedenlerle mal dengesinde açık, görünmeyenler dengesinde fazla verir. İspanya, Yunanistan ve İtalya'da turist gelirleri, Yunanistan'da deniz nakliyata, Mısır'da Süveyş Kanalı geliri, Bangladeş'te işçi dövizleri örnek gösterilebilir.

Bazı ülkeler yapısal nedenlerle mal dengesinde fazla, görünmeyenler dengesinde açık verir. Turist yollayan Almanya, yüksek faiz ödeyen Brezilya gibi ülkeler tipik örnekleridir. Türkiye ilk kategoridedir. Yapısal olarak, turizm, işçi dövizi, navlun, yurtdışı taahhüt işleri, vs. mal-dışı hizmet ihracatı büyük görünmeyenler fazlasına yol açar. Bunlar dış ticaretindeki açığın yapısal nedenleridir.

Sayılar ortadadır. 10 yılda 117 milyar dolar (GSMH'nın yüzde 6,4'ü) dış ticaret açığına karşılık 99 milyar dolar (GSMH'nın yüzde 5,4'ü) görünmeyenler fazlası oluşmuştur. Neticede cari işlemler açığı 19 milyar dolar (GSMH'nın yüzde 1'i) olmuştur. Bu sayının on yıllık toplam cari işlemler açığı olduğunu tekrar vurgulayalım.

Cari dengeden dış dengeye
Ödemeler dengesinde bir de "net hata noksan kalemi" vardır. Kökeni ve amacı bilinmeyen döviz gelir ve giderleri burada birikir. Teorik olarak, uzun dönemde sıfırlanması gerekir. Ancak, bazen sistematik hata oluşur ve sıfırlanmaz. Böyle durumlarda cari işlemler dengesi ekonominin döviz gelir ve giderlerini doğru yansıtmaz. Hesaba mutlaka net hata noksan kaleminin de eklenmesi gerekir. Bu şekilde bulunan değere "dış denge" diyorum.

10 yılda net hata noksan kaleminde 7 milyar dolar (GSMH'nın yüzde 0,4'ü) fazla çıkıyor. Bunu cari işlemler açığına ekleyince, on yılın dış açığı 12 milyar dolara (GSMH'nın yüzde 0,7'si) geriliyor. Evet, doğru okudunuz. Ödemeler dengesi verilerine göre Türkiye'nin on yıllık toplam dış açığı 12 milyar dolardır. Bir sonraki yazımızda sermaye hesabına, yani bu açığın nasıl finanse edildiğini bakacağız.