10 yıllık ödemeler bilançosu analizinin beşinci ve son yazısına geldik. Ekonominin 10 yılda 19 milyar dolar cari işlemler dengesi açığı ve 7 milyar dolar net hata noksan fazlası yani 12 milyar dolar dış açık verdiğini gördük.

Bunun 10 milyar dolarının borçlanma-dışı kaynaklarla karşılandığını (7 milyar dolar yabancı sermaye girişi ve 3 milyar dolar borsa yatırımı ) saptadık. İkisini toplayınca 10 yıllık toplam borçlanma ihtiyacını 2 milyar dolar bulduk.

Böylece sıra ödemeler dengesinin sermaye hesabında yer alan borç-alacak ilişkilerine geldi. Merkez Bankası borç-alacak ilişkilerinin bir bölümünü portföy yatırımları kaleminde, gerisini diğer yatırımlar kaleminde gösterir. Biz kamu ve özel kesim ayırımını tercih ettik.

Kamu kesimine Hazine, Merkez Bankası ve diğer kamu kuruluşları dahildir. Kamu kesimi 10 yılda toplam 19 milyar dolar (GSMH'nın yüzde 1'i) net borçlanma gerçekleştirmiş. IMF'den 21 milyar dolar gelmiş. Ayrıca yurt dışı tahvil ihraçlarından 6 milyar dolar alınmış. İkisinin toplamı 27 milyar dolar ediyor. Buna karşılık bu dönemde kamu kesimi diğer borçlarını 8 milyar dolar azaltmış. Böylece 19 milyar dolara ulaşıyoruz.

Özel kesime bankalar ve banka-dışı kesim (şirketler ve bireyler) dahildir. Özel kesim 10 yılda 11 milyar dolar (GSMH'nın yüzde 0.6'sı) borçlanma gerçekleştirmiş. Özel kesim borçlanmasında en büyük pay banka-dışı kesime ait: 17 milyar dolar.

İthalat finansmanında kullanılan ticari krediler bu kalemde yer alıyor. Bankalar 4 milyar dolar net borçlanma yapmış. İkisinin toplamı 21 milyar dolar ediyor.

Buna karşılık, Türkiye'den gerçek kişiler, firmalar ve bankalar yurt dışında 11 milyar dolar portföy yatırımı gerçekleştirmiş. Yani özel kesim borçlanmasının yarıdan fazlası yurt dışında mali varlık alımına kullanılmış. Böylece özel kesimin net dış borçlanması 11 milyar dolara düşmüş.

Demek ki, Türkiye'de kamu artı özel kesim 10 yıldaki toplam net borçlanması 30 milyar dolar olmuş. Net sözcüğünün altını çizelim. Yayınlanan dış borç sayıları brüttür. Yani kamu ve özel döviz rezervlerini ve diğer döviz varlıklarını hesaba katmaz. Ödemeler dengesi sermaye hesabında onlar göz önüne alınır.

Rezerv için borçlanma
İlk bakışta bu sayılar garipsenebilir. 10 yıllık borçlanma ihtiyacı 2 milyar dolar iken Türkiye neden 30 milyar dolar borçlanıyor? Bu dövizler ne oluyor? Cevabı basittir. Borçla sağlanan döviz, Merkez Bankası rezervlerinde tutuluyor.

10 yılda alınan 30 milyar dolar borcun 2 milyar doları borçlanma ihtiyacını karşılıyor. Geri kalan 27 milyar doları da Merkez Bankası'nın döviz rezervlerini büyütüyor.

10 yıllık ödemeler dengesinin gösterdiği ekonomik gerçek budur. 1994-2003 döneminde Türkiye esas itibarıyla resmi döviz rezervlerini artırmak için borçlanmıştır. Bu sayıların iyi anlaşılmasında büyük yarar görüyorum.