Kütahya'nın Gediz ilçesine bağlı Yunuslar Köyü'nde, modern su sistemlerine meydan okuyan tarihi bir çeşme, asırlardır köylülerin en büyük zenginliği olmaya devam ediyor. 1870'li yıllarda yaşanan büyük bir göçük sonrası kurulan yeni köy yerleşiminde inşa edilen Ayvaz Çeşmesi, ismini artık köyde yaşamayan "Ayvazoğulları" sülalesinden alıyor. Üç oluklu yapısı ve yazın buzdolabını aratmayan buz gibi suyuyla bu tarihi yapı, tarihçi Hüseyin Göksal’ın araştırmalarıyla yeniden gündeme geldi.
Kütahya’nın Gediz ilçesine bağlı Yunuslar Köyü’nde, 1870’li yıllardan bu yana hiç durmadan akan tarihi Ayvaz Çeşmesi, asırlık hikâyesi ve yaz kış eksilmeyen buz gibi suyuyla hem köylülerin hem de çevre bölgelerden gelen vatandaşların uğrak noktası olmaya devam ediyor. 1970 ve 1980’li yıllarda köyün en önemli su kaynağı olan üç oluklu bu çeşme, günümüzde de modern imkânlara rağmen popülerliğini koruyor.
Aslen Yunuslar Köyü’nden olan Araştırmacı-Tarihçi Yazar Hüseyin Göksal, yerel tarih üzerine yaptığı titiz çalışmalar neticesinde çeşmenin kökenine ışık tuttu. Köyde kendiliğinden akan yaklaşık 20 çeşme bulunduğunu ancak en eskisinin Ayvaz Çeşmesi olduğunu belirten Göksal, "Nüfus defterlerini incelediğimde, köyümüzde artık devam etmeyen 'Ayvazoğulları' sülalesinin varlığını keşfettim.
Çeşmenin isminin buradan geldiğini ve bu sülaleden bir hayırsever tarafından yaptırıldığını tahmin ediyoruz. Köyümüzün eski yerleşim yerinde 1870’li yıllarda yaşanan bir göçük hadisesi sonrası köylüler şimdiki konuma taşınmış ve bu çeşme de o dönemde, yani yaklaşık 1875-1876 yıllarında inşa edilmiştir" dedi.
Göksal, "Çeşmenin mimari yapısında bulunan üç ayrı oluk, köy sakinleri için sadece bir su kaynağı değil, aynı zamanda kültürel bir simge. Hüseyin Göksal, çocukluk yıllarına dair gülümseten bir inancı da paylaştı: "Biz çocukken bu üç oluğu; yılan, kurbağa ve balık olarak adlandırırdık. İnancımıza göre en temiz ve güzeli 'balık' dediğimiz oluktu, suyu mümkün olduğunca ondan içmeye çalışırdık" şeklinde konuştu.
Ayvaz Çeşmesinin, özellikle teknolojinin henüz yaygınlaşmadığı dönemlerde stratejik bir öneme sahip olduğunu vurgulayan Göksal, "Dere yatağında bulunduğu için zaman zaman sel ve benzeri doğa olayları nedeniyle hasar görse de, Kemal Özdoğan ve son olarak 2023 yılında yapılan kapsamlı tadilatlarla ayakta tutuldu.
Harman yerinin hemen yakınında bulunan çeşme, 1970’li ve 80’li yıllarda tarlada çalışan köylülerin bir numaralı su kaynağıydı. Göksal, çeşmenin sosyal hafızadaki yerini şu sözlerle özetledi: "Ramazan aylarının sıcak yaz günlerine denk geldiği yıllarda, henüz evlerde buzdolabı yokken köylüler iftara yakın buraya akın ederdi. İftar sofraları için buradan doldurulan buz gibi sular, en büyük zenginliğimizdi" ifadelerini kullandı.
Gediz’in kültürel mirasının canlı bir kanıtı olan Ayvaz Çeşmesi, asırlardır olduğu gibi bugün de Yunuslar Köyü’nde doğanın cömertliğini ve tarihin derinliğini yansıtmaya devam ediyor.