Adem'in topraktan yaratıldığını bildiren ayette, onun, birdenbire topraktan insan olduğu değil, orijininin toprağa dayandığı anlatılmaktadır. Yüce Allah, topraktan insan yaratmak istemiş, toprağı insan olmaya yöneltmek üzere ona, "Ol" demiştir. Fakat ayette bu emrin ardından "Kâne: Oldu" değil, süreklilik bildiren "Yekûnu: Oluyor, olmaya devam ediyor" denmesi çok anlamlıdır. Bu da toprağın, uzun bir süreç içinde insan haline geldiğini gösterir. Ayrıca toprağın insan olmasının da bir kere olmuş bitmiş değil, süregelen bir olgu olduğu ayetin ifadesinden anlaşılmaktadır.

Toprağın insan haline gelmesi, mucizevî bir olaydır. Demek ki ilk yaratılışında insanın aslı topraktır. Toprak birden değil, çeşitli aşamalardan geçirilerek insan haline getirilmiştir. Önce suyla karışan toprak, çamur olmuş, "Ben çamurdan bir beşer yaratacağım" (Sâd: 71), sonra suyla toprağın karışımı olan sahil çamuru, kala kala değişiklikler geçirmiş, kokuşmuş, vasfı değişmiş, ondan hücreler süzülmeye başlamış, "Biz insanı çamurdan bir sülâleden (süzmeden) yarattık" (Müminim: 12), insan olacak hücre, önce kendi kendine bölünerek üremiş, eşi kendisinden yaratılmış, "Sizi bir tek candan yarattı, ondan eşini yarattı" (Nisa: 1), daha sonra dişisiyle birleşmek suretiyle üreme düzeyine gelmiş ve erkekle dişinin birleşmesinden insanlar çoğalmaya başlamıştır, "O ikisinden birçok erkekler ve kadınlar yaratıp yeryüzüne yaydı" (Nisa: 1).

Bize göre bu ifade, ilk insandan halife düzeyine getirilmiş insan olan Adem'e kadar birçok insanların gelip geçtiğini, yani insanın evrimleşe evrimleşe arz meleklerinin boyun eğdiği mükemmel, halife insan Adem düzeyine ulaştığını gösterir. Müfessirler, ayetteki insan sözüyle Adem'in kastedildiğini söylerler. Alûsî'nin, aktarımına göre İmâmiyyeden Câmiu'l-ahbâr adlı eserin sahibi, bu kitabın beşinci bölümünde, "Atamız Adem'den önce, her biri arasında bin yıl bulunan otuz Adem gelip geçmiştir. Onlardan sonra elli bin yıl harap kalmış, sonra elli bin yeniden şenlenmiş, sonra atamız Adem yaratılmıştır" demiştir.

İbn Bâbveyh de, Kitâbu't-Tevhîd'inde Ca'fer-i Sâdık'in, "Siz sanırsınız ki yüce Allah, atanız Adem'den başka insan yaratmamıştır. Hayır vallahi, bin kere bin (bir milyon) Adem yaratılmıştır. Siz o Ademlerin sonuncususunuz"; Muhammed Bakır'ın, "Bizim atamız olan Adem'den önce bin kere bin (bir milyon) yahut daha fazla Ademler gelip geçmiştir" dediği rivayet edilmiştir. Şeyh-i Ekber Muhyi'd-dîn ibn Arabi'nin Futûhatı'ndaki ifadesinden de Adem'den kırk bin yıl önce başka bir Adem'in yaşamış olduğu anlaşılmaktadır. (Devam edecek)