* Dünden devam
İnsanın irâdesi, Allah'ın irâdesi içinde bir cüz'dür. Çünkü o irâde dışında kalan bir şey yoktur. Yani herhangi bir işin seçimi, Allah'ın yarattığı yasaların çalışmasıyla olur. İnsan ister, Allah onu yaratır. Fakat bazen küllî irâde, insanın istediğini yapmasına engel olur. Meselâ kalkamayacak derecede hasta olan kimse, ayağa kalkmak istediği halde kalkamaz. Çünkü Allah ona bu gücü vermemiştir. İşte o durumda insan, gücünün üstündeki bir işi yapmamasından, meselâ ayakta namaz kılmamasından sorumlu değildir. Zira küllî irâdenin izin vermediği şeyi yapması olanaksızdır. Fakat gücünün içinde kalan işlerde Allah'ın dilediğine aykırı olanı yapmaktan ötürü sorumlu olur. Allah isterse, ona engel olup o işi yaptırmaz ama engel olmaması, o yasağın yapılmasından memnun olduğundan, insanın hareketlerinden sorumlu olmasını dilediğinden ötürüdür. İnsan iyi bir iş yapmak isterse Allah onu yapma gücünü kendisinde yaratır; kötü bir iş yapmak isterse Allah onu da yapma gücünü kendisinde yaratır. Fakat kötünün yapılmasına razı olmaz. Seçimi yapan insan, yaptıklarından sorumludur. Çünkü o işi yapmayı seçmiş, Allah da onun seçimine göre kendisine yapma gücü vermiştir. Şayet bu gücü vermese, insanın hareketleri, kendi isteğiyle değil, zorunlu olur ve insan mükellef (sorumlu) olmaktan çıkar. Oysa insan seçme yeteneğinden ötürü akıllı, değerli, mükellef bir varlıktır. İnsan vücudunda, kendi irâdesi dışında otomatik olarak çalışan organlarının çalışmasından sorumlu değildir. Ancak isteğiyle, seçimiyle yaptığı işlerden sorumludur.

Allah zaman üstüdür
İnsanın eylemlerini Allah'ın yaratması, bu eylemlerin, önceden yaratılmış olduğu anlamına gelmez. Eylemler, insan onları yaparken yaratılmaktadır. Bizim ölçümüze göre bu böyledir. Zamanlı varlıklar olan yaratıklara göre, hayatimiz boyunca yapacağımız işleri Allah en ince ayrıntısına kadar bilir. Çünkü işlerin öncelik ve sonralığı bize göredir. Biz zamanlı olduğumuz için işleri zaman içinde değerlendirir ve onlara önce, şimdi, gelecek hükümlerini veririz. Fakat Allah zaman üstüdür. O, her şeyi bütün olarak ve ayrıntılarıyla bilir. Bir milyon yıl önceki işleri bilmesiyle şimdi veya bir milyon yıl sonra olacak işleri bilmesi arasında fark yoktur. Zamanı yaratan Allah, tüm zamanlarda olacak olayları bilir. O, bunları bizim irâdemizle nasıl seçeceğimizi bilir. Biz, seçimimizden ötürü sorumluyuz.

Özetle: Eylemlerimizi biz seçeriz, Allah yaratır. Zaten Allah'ın yaratma dâiresi içinde bulunan insanın, eylemlerinin o dâire dışına çıkması mümkün değildir.