* Dünden devam
Dış ve iç etkenler birleşince eylem meydana gelir. İnsanın eylemlerini yaratan etkenler Allah'ın yaratması ile var olduğuna göre insanın eylemleri de dolayısıyla Allah'ın yarattığı şeylerdir. Demek ki "Allah her şeyin yaratıcısıdır" genel hükmü, her şeyi olduğu gibi, insanın eylemlerini de kapsar.

Fakat insan, kendi iradesiyle yaptıklarından sorumludur. Zira bir işin oluşması, insanın bir şey yapabilmesi için önce onu düşünmesi gerekir. Düşünmeden, yani kasıtsız yapılan işlerden ötürü sorumluluk yoktur. Fiilleri hazırlayan, insanın içine doğan düşüncelerdir. Düşünce, iç ve dış duyu organlarının çalışmasıyla oluşur. Bu organların çalışması, Allah'ın yarattığı güç ve yasalarla olur. Allah'ın yasaları çalışıp imkân vermezse, insan hiçbir şey yapamaz.

İnsanın gücü, aldığı besinlerin kana karışıp enerjiye dönüşmesiyle oluşur. Bu besinleri Allah yarattığı gibi bunları insan bedeninde enerjiye dönüştüren de Allah'ın yasalarıdır. Şimdi fiili yapan güç ve âletler hep Allah tarafından yaratıldığına göre o fiili yaratan da temelde Allah'tır.

Sorumluluk seçimden doğar
Öyle ise insanın sorumluluğu, yaptığı işi yaratmasından değil, seçmesinden doğar. Fiili yapma gücünü Allah yaratır. İnsanın beyninin çalışması Allah'ın yasalarıyla olur. Fakat insanda iyiyi ve kötüyü birbirinden ayırt etme yeteneği vardır. İşte Allah, insana yapacağı ve yapmayacağı işleri bildirdiği halde insan çaba harcamaz, düşüncesini kötüye yöneltir, kötüyü yapmak isterse Allah, ona o işi yapma gücünü verir. Daha doğrusu Allah, ona bahşettiği yapma gücünü kullanma müsaadesi verir. Gücü veren Allah'tır, ama onu yönlendirme insana verilmiştir. Fiili yaratan Allah, yapan insandır. Yaratma başka şey, yapma başka şeydir. Yaratma bir şeyi yoktan var etme, bir şeyi yapabilmek için temel gücü vermedir. Yapma ise mevcut gücü bir şeyi şu veya bu şekilde yapmada kullanmaktır. Temel güç olmasa bir şey yapılamaz. Bu bakımdan hayrı da, şerri de yaratan Allah'tır. Allah insana her ikisini de yapma güç ve yeteneğini vermiştir. Fakat şerri seçen sorumlu olur. İyiyi veya kötüyü isteme, seçme yeteneğine irâde-i cüz'iyye (küçük, basit istek, seçim) denir. İnsanı sorumlu kılan, kendisine verilen bu seçme yeteneğidir.
* Yarın devam edecek