* Dünden devam
Bedrettin, çok derinleştiği fıkıh (hukuk) bilimine ilişkin Letaifu’l-İşarat, Camiu’l-Fusuleyn ve et-Tahsil gibi eserlerinde özgün görüşlerini ortaya koymuş, asıl görüşlerini ise tasavvufa ilişkin Varidat adlı eserinde açıklamıştır. et-Tahsil adlı eserini, İznik’te sürgündeyken 10 ay gibi kısa bir zamanda yazmıştır. Nuru’l-Kulub (Gönüllerin Işığı) adıyla yazdığı tefsirini padişaha sunmak istiyordu ama idam edildikten sonra dostları ve müritleri bu tefsiri gizlediler. Onun menkıbesini yazan Hafız Halil bu konuda şöyle demiş:
Bilün evladı elindedür nihan (gizli)
Taşra virmezler anı hem serverân (dostları)
Lîk Şeyh ettügî tevhîd kamu
(şeyhin sohbetlerini)
Cem’idüben Kadî vü Nûr amû
(Kadı ve Nûr amca derlediler)
Kendi dünyadan gidicek ol dahî
Bilmediler nice oldu ey ahî
(şeyhin ölümünden sonra bu sohbetlerin de ne olduğu bilinmedi).
Katip Çelebi’nin gördüğü anlaşılan bu tefsir maalesef zamanımıza kadar gelmemiştir. Şeyh’in inanç ve tasavvuf konularında şimşekleri üzerine çeken kimi görüşleri şöyle: “Şeyhe göre dünya ve ahiret farklılığı itibaridir. Ruhlar ve diğer soyut varlıklar bedenle tamamen ayrı ve ilişkisiz değildir. Somut âlem tümden kalkarsa ruhlar da kalmaz. Dünya ve ahiret, cisim ve ruh birbirine paralel olarak öncesiz ve sonrasızdır. Cisimsel haşr (ruhun bedenlenmesi) yoktur. Ölmüş olan bedenin parçalarının yeniden bir araya gelmesi mümkün değildir. Deccal ve Dabbetu’l-Arz (yerden çıkıp konuşacak olan canlı) gibi beklenen kıyamet alametleri şimdiye dek olmadı, bundan sonra da hiç olmayacaktır. Cennet ve cehennem, dünyadaki iyi ve kötü davranışların ruhlardaki acı ve tatlı görünümlerinden (yani eylemlerin manevi biçimlerinden) ibarettir.”
Şeyhe göre insanı Hakk’a ve doğruya götüren her şey melek, insanı yanlışa, günaha sürükleyen ve insanın damarlarında dolaşan şehvet güçleri de şeytandır. Madde elemanları mutlaka yok olur. İsa da maddi bedenle değil, ruh olarak diridir. Şeyh bunu keşif (gönül gözü) ile açıkça gördüğünü de söylemiştir.
YARIN: Ömrü ibadetle geçmiştir.