Soru: Ben bir kuyumcuyum. Her ayarda işlenmemiş ham altin, hurda ve külçeyi isteğe göre düşük veya yüksek ayarlı altınla değiştirip aradaki farkı alıyor veya ödüyorum. Bazı müşterilerimiz, bir veya birkaç kiloyu alıp hesabını birkaç gün sonra hurda altınla öderler. Bu tür gecikmeli ödemelerde her gün için bir kilo altında binde yarım gram teamül gereği "kira ücreti", diğer adıyla "gecikme farkı" alınır. Sermayesi ancak birkaç kilo altın alabilecek kadar olan bizler, elimizdeki mevcudumuzu gün içinde çevirmekle 7 veya 8 gram kazanç sağlarız. Sermayemizin birkaç kilosunu oraya buraya, sonra ödenmek üzere vadeli verirsek tıkanıp kalıyoruz. Rant düşüyor. Hocam bu yaptığımız uygulama dinen caiz midir? Bir diğer sorum da şu: "Her yüz senede bir müçtehit gelir, dinimizi yeniler." Bu ayet midir? (Şakir Ünal Yücetürk)

Cevap: Altını altınla veresiye değiştirirken meydana gelen fazlalık, ticaret gibi görünse de faizdir. Konuyu ayrıntısıyla ele alalım: Hadiste ifade buyurulduğuna göre altı maddenin, kendi cinsiyle değiştirilmesinde alınacak fazlalık riba(faiz)dır. Bunlar altın, gümüş, buğday, arpa, hurma, tuzdur (Müslim, Müsâkat, b. 15; Tirmizi, Buyu 23). Çeşitli hadislerde bu sayılan malların kaliteleri değişik de olsa yine aynı cinsten şeylerin birbiriyle değiştirilmesinde alınacak fazlalık ribadır. Fakat Abdullah ibn Abbas, peşin olunca aynı cinsten iki malın değiştirilmesinde fazlalığın riba olmayacağı kanaatindedir. Ona göre riba, veresiye değiştirmelerde olur. Bir hadiste Hz. Peygamber, "Riba ancak borçtadır" buyurmuştur (Darimi, Buyu, 42).

Bir şeyi kendi cinsiyle değiştirmek yaygın bir işlem değildir. Ancak birinde, ötekine göre kalite farkı veya daha fazla yarar bulunduğu takdirde değiştirme işlemi yapılır ki o zaman da İbn Abbas'ın görüşünün daha isabetli olduğu anlaşılır. Kuran'ın gayesi, tefeciliğin önüne geçmektir. Kalite farkından dolayı aynı cinsten şeylerin değiştirilmesinde bir fazlalık olması doğaldır. Mesela on gram külçe altınla, on gram işlenmiş yüzük veya bilezik aynı cins ve miktardadır, ikisi de altındır ama bunların değerleri aynı değildir, işlenmiş altında kuyumcunun emeği vardır. Buna rağmen bu alışverişe hile karışma ihtimali bulunduğundan dört mezhep de aynı cins şeylerin değiştirilmesinde fazlalığı riba saymıştır. Sizin anlattığınız uygulama dört mezhep ulemasına göre haram sayılır. Tabii bu haram hükmü, Kuran'a değil, değişik varyantlı rivayetlere dayanır.
Bu sorunun cevabına yarınki yazımda devam edeceğim.