Soru: Abdulkadir Geylani, Futuhulğayb adlı eserinde, "Allah tââlâ (Allah sizi ve yaptığınız işleri halk etti) buyurur. Kulların yaptıkları işler, bizzat ilahi kudretin eseridir. Allah haber veriyor: (Yaptığınız amel karşılığı cennete giriniz). İşte bu durum, halik ve mahlûk arasındaki şu farkı gösterir. Allah yaratır, kul iradesini kullanarak kesbeder" diyor. Burada külli ve cüz'i irade kavramlarını kaza ve kadere değinerek açıklar mısınız? (Kuzey Naim / istanbul)

Cevap: Naklettiğiniz ayet meali yanlıştır. Ayet, "Allah taâlâ sizi ve yaptığınız işleri halk etti" değil, "Oysa sizi de yaptığınız (bu şeyler)! de Allah yarattı" (Sâffât: 96) şeklindedir. Burada hitap, putlara tapan müşriklere yöneliktir. Müşrikler, elleriyle yaptıkları putlara tapıyor, bunların tanrı olduklarını sanıyorlardı. İşte ayette sizi yaratan Allah olduğu gibi ellerinizle yaptığınız şeyleri yani taptığınız heykelleri de Allah yaratmıştır. Yapılan heykellerin asıl maddesi, taş, toprak, ağaç da Allah'ın yaratığıdır. O halde insanların, Allah'ı bırakıp da kendileri gibi birtakım yaratıklara tapmalarının mantıklı bir yanı yoktur. İşte ayette, Allah'tan başka tüm varlıkların, Allah'ın yaratığı olduğu, yaratığın kendisi gibi yaratıklara tapmasının doğru olmadığı anlatılmaktadır. Ayet, "Allah sizin yaptığınız işleri yarattı" anlamına gelmez.

Aslında bu söz, Allah'ın sözü değil, Hz. İbrahim'in sözüdür. Bu ayetler, İbrahim'in puta tapanlara, davranışlarının mantıksızlığını anlatmaktadır. Ayeti bulunduğu kontekstten ayırırsak yanlış anlaşılır. Ayeti bulunduğu bağlamda düşünürsek bu mana gayet açık olarak ortaya çıkar: "İbrahim, babasına ve kavmine, neye tapıyorsunuz? Allah'tan başka uydurma tanrılar mı istiyorsunuz? Âlemlerin Rabbi hakkında zannınız nedir (ki O'na böyle ortaklar koştunuz)? (Elinizle) Yonttuğunuz şeylere mi tapıyorsunuz? Oysa sizi de yaptığınız (bu şeyler)i de Allah yaratmıştır" (Sâffât: 83-87, 95-96).

Abdulkadir Geylânî Hazretleri'nin, "Allah haber veriyor: (Yaptığınız amel karşılığı cennete giriniz). İşte bu durum, halik ve mahlûk arasındaki şu farkı gösterir: Allah yaratır, kul iradesini kullanarak kesbeder" şeklindeki değerlendirmesi son derece yerindedir. Evet, kulun yaptığı işlerin gerçek faili de Allah'tır. Çünkü kula yapmak istediği eylemi yapma gücünü veren Allah'tır. Allah güç vermese, kul düşündüğünü yapamaz. Eylemi yapma enerjisi Allah'tan gelse de kul, seçiminden sorumludur. Kul, kendine verilen özgür iradeyle iyi veya kötü işi yapmak ister. Allah da kula, karar verdiği işi yapma enerji ve gücünü verir. Konunun daha derinlemesine izahı için "Kur'ân Ansiklopedisi" adlı eserimizin "Kader ve İrade" konularına bakınız.