Kur'ân, insan yaratılışını öyle esnek bir ifadeyle anlatmıştır ki, ne kitap ehline, ne de bilim adamlarına itiraz yeri bırakmıştır. Bu ifade, kitap ehlinin söylemine ters düşmez. Çünkü onlara göre insanlığın yaratıldığı tek nefis Adem'dir. Kur'ân'ın söylemi, onların bu inancına uyduğu gibi nâs (insanlar) tabiriyle bir ulusun kastedilmiş olması da mümkündür.

Bu durumda her ulusun bir tek ana babadan yaratıldığı anlatılmış olur. Ayrıca bir tek nefisle insanın ürediği döllenmiş yumurta da kastedilmiş olabilir. O zaman da bütün insanların zigot denilen tek hücreden yaratıldığı anlatılmış olur. Hasılı ayet, hem kitap ehlinin, hem de bilim adamlarının inancına uygun bir esneklik taşır (Bkz. Reşid Rıza, Menâr Tefsiri, 4/325-326).

İlk canlıyı kastediyor
Nisa Suresi'nin l'inci ayetinde, "Ey insanlar, sizi bir tek nefisten (nefes alan candan) yaratan ve ondan eşini yaratıp ikisinden birçok erkekler ve kadınlar üreten Rabbinizden korkun" buyurulmaktadır. Bu ayetteki nefis kelimesi, aslında canlı anlamına gelir. Nefes de canlılık belirtisi olan soluk alıp vermeye denilir. Genellikle müfessirler, buradaki nefis kelimesiyle Hz. Adem'in kastedildiğine kani olmuşlardır.

Bizim kanaatimize göre ayetteki nefis, Hz. Adem'i değil, insanın aslı olan ilk canlıyı kastetmektedir. Birçok ayette, insan yaratılışının bazı aşamalardan, evrim safhalarından geçirildiği belirtilmiştir. Nuh Suresi'nin 12-13'üncü ayetlerinde, "Size ne oluyor ki, Allah için saygı (göstermek) istemiyorsunuz? Oysa O, sizi çeşitli aşamalar halinde yarattı" buyurulmaktadır. Demek ki insan, hemen birdenbire ortaya çıkmış bir varlık değil, uzun bir tekâmül sonucu süzüle süzüle yaratılmış en mütekâmil varlıktır.

Mekke halkın atası
İşte yüce Allah, bu ayeti kerimede, kâinatın özü olan bu varlığın yaratılışının ilk aşamalarından birine, ilk üreme safhasına işaret buyurmaktadır. Muhammed Abduh'un yorumuna göre, nefs-i vahide ile Adem'in kastedildiğine dair bir açıklık yoktur. Müfessirlerden bazılarına göre, "en-nâs: insanlar" şeklindeki bu tür hitaplar, Mekke halkına yahut Kureyş kabilesine yöneliktir.

O zaman nefs-i vahide ile kastedilen, Mekke halkının atası Adnan olur. Eğer en-nâs tabiriyle bütün Araplar kastedilmiş ise o zaman tek nefis, bütün Arapların atası Ya'rub veya Kahtan olur. Eğer en-nâs ile bütün insanlık kastedilmiş ise o takdirde bu ayetten herkes kendi inancına göre insanlığın atasını anlar. (Devam edecek)