Soru: Kader nedir? İnsan, var olan kaderini değiştirebilir mi? (Emrah Ablar)

Cevap: Kader, Allah'ın ezeli bilgisi ve her şeyi bir hesaba, ölçüye ve plana göre yaratmış olması, olmuş ve olacak her şeyi bilmesi demektir. O'nun bilgisine sonradan bir şey eklenmez. Allah'ın işi, iki bölümdür. Biri, bir işi eksik ve fazla olmayacak biçimde ilk defa varlığa getirmesi ve yok edinceye veya değiştirinceye kadar onun varlığını sürdürmesidir. Diğeri de kökünü fiilen, parçalarını da potansiyel olarak kendi tasarımının dışına çıkmayacak biçimde yaratmasıdır. Hurma çekirdeğinden hurma ağacı, insan tohumundan insan, hayvan tohumlarından da kendilerine benzer hayvanlar olmasını takdir etmesi gibi.

Ayetlerde geçen kader kelimesi, temel olarak ölçü, miktar, kudret anlamını ifade eder. Ayetlerin hiçbirinde kader, Allah'ın kullarının eylemlerini belirlediği, onları belli eylemleri yapmak zorunda bıraktığı anlamında değildir. Yaratıkların eylemleri iki türlüdür. Biri Allah'ın külli iradesinin sonucu olan olaylardır ki bunlarda insan iradesinin rolü yoktur. İnsan, seçimiyle değiştiremeyeceği bu olayların sonucundan sorumlu değildir.

Önceden tespit edilmiş
Anne babasını, ırkını, doğacağı ülkeyi seçmek insanın elinde değildir. Ama kendisine verilen iradeyle seçtiği ve yaptığı eylemlerden ötürü sorumludur. Bu eylemleri yapma gücünü yaratan da Allah'tır ama Allah, bu eylemleri insanın seçimine göre yaratır. İşte bu seçimi insanı sorumlu kılar ki bu seçim gücüne İslâm teolojisinde Cüz'î İrade denilir.

"Ne yerde ne de kendi canlarınızda meydana gelen hiçbir musibet (afet, hastalık) yoktur ki biz onu yaratmadan önce, bir kitapta (yazılmış ezeli bilgimizde tespit edilmiş) olmasın. Doğrusu bu, Allah'a kolaydır. (Başınıza gelecek olayları, önceden bir kitaba yazdık ki) Elinizden çıkana üzülmeyesiniz ve (Allah'ın) size verdiğiyle sevinip şımarmayasınız.

Çünkü Allah, kendini beğenip övünen kimseleri sevmez" (Hadîd: 22-23) ayetlerinde de yeryüzünde ve insanların kendi canlarında meydana gelen olayların, daha önceden Allah tarafından bir kitapta bulunduğu, vukuundan önce olayları bir kitapta tespit etmenin, Allah için kolay olduğu vurgulanmakta, ardından da olayların önceden yazılıp tespit edilmiş olmasındaki hikmet açıklanmaktadır:

Böyle yapılmıştır ki insanlar, bunlan Allah'ın takdirine yorarak avunsun, kaybettiklerine üzülmesin, Allah'ın lütfü ile verdiği nimetlerle de şımanp övünmesin, başkalarına caka satmasınlar. Çünkü Allah, kendini beğenmiş, övüngen insanı sevmez.

* Bu konuya yarın da devam edeceğim.